Қоныс бөлу

Сыр бойынан бері жылжып, ежелгі атамекендері – Балқаш бойына көшіп келген: Бәйшегір, Арық, Тыным балалары «Қауіп қайдан болса, қатер содан» деген сөзді малданып, қалмақтардан қорқып, Сыр бойына қайтадан үдере көшіпті. Оған Бақай батырдың әкесі Мықтыбек би қарсы шығып көрген екен, үрей қысып, үріккен ел оны тыңдамай, көшіп кетеді. Мықтыбек өзіне қараған жеті үйменен жалайырдың белді адамы Балпық бидің қасында қалып қояды. Кеткен елін сағына бастаған кезінде ол түс көреді. Түсінде өзі білетін сегіз жасар Тілеуғұл он сегізге толып, қолына шашақты найза ұстап, елін ертіп, көшіп келеді. Жақсыға жорылған түс ақырында қуанышқа ұласады. Тілеуғұл шын мәнінде батыр атанып, ата қонысына келіп, туын тігеді. Алыстан арып-ашып ағайындары жеткен соң, ел ағалары жатсын ба, жалайырдың сол кездегі аузы дуалы арыстары – Қабылиса, Жолбарыс, Ескелді, Балпық, Қарымбай сынды әулиелер алдарынан шығып, «Көш көлікті болсын» айтады. Бапекең қашанда батыл қимыл, шұғыл шешімнің кісісі екен. Соған орай аңғалақтығы да болыпты. Билік айтып, ақыл-кеңес беріп отырған сәттерінде айналасындағы адамдардың әрекет-қарекеттеріне көңіл бөле бермейді екен. Мықтыбек, Тілеуғұл араларында әңгіме бірден қоныс жайынан қозғалады. Сөйтіп, Құдыке деген байдың ауылынан басталған әңгіме аттың үстінде жалғасуға айналады. Атқа қонар алдында Тілеуғұл үш дүркін артына бұрылып, жолбарыс жонды құм қойнауларына қадала қарапты. Мұны Қабылиса әулие ғана байқайды. Салт аттылар содан желе-жортып отырып, Балықтының басына жетеді. Көк майса, көделі маңға көз тастап тұрып Балпық би: – Қары қалыңдау түседі демесек, ел жағдайына қолайлы-ақ жер екен, таяғыңды шаншимысың, Тілеуғұл? – дейді. Тілеуғұл басын шайқайды. Содан бұлар Сардоңғал асып, Қараталды кешіп өтеді. Сарноқайдың етегіне жетеді. Масатыдай құлпырып, түкті кілемнің түгіне ұқсап жатқан жасыл жон, бетегелі беткейді нұсқап тұрып Бапекең: – Қауға тартып, қауқар жұмсап жатпайсың, сай-саласы толы бастау екен, суаттары бейне астау екен. Табындап сиыр, келелеп түйе өсірсең де, түңілмессің, бәлкім, осы маңды еншілерсің, Тілеуғұл? – дейді. Тілеуғұл тағы да басын шайқайды. – Неге алмайсың? – деп Бапекең сәл даусын қатайтады. «Сабыр, сабыр!» дегендей ғып, Жолбарыс әулие бірер рет жөткірініп қояды. Ал Қабылиса әулие болса, мырс етіп: – Әй, Балпық-ай, бұның Балқаш бойындағы «Үш қамаудан» басқа жерді жерсінбейтіндігін Құдыкенің ауылынан аттанғанда-ақ аңғармап па едің? – дейді. Елең ете қалған Балпық: – Онда қайтіп еді? – деп шалт бұрылады. – Атқа мінер алдында артына үш қайырылып қарамады ма? – Қараса қараған шығар, онда не тұр? – дейді Бапекең. – Тілеуғұл арыны ойлайтын ақылды жас екен. Үш дүркін артына бұрылып қарауымен: «Ағалар, атқа мініп, арнайы келген екенсіздер, соңдарыңызға ілесейін. Бірақ қойнауы құт, қысы жұмсақ осы маңды бізге қисаңыздар жетеді» дегенді ишараттады, – дейді Қабекең. – Оу, маса-сона, шыбын-шіркей, сор-батпақтан аулақтап, неге төскейде жатпайды бұл Бәйшегір? – деп Бапекең қамшыны тағы да басып көреді. Сонда барып Тілеуғұл: – Алда әлі атыс-шабыс көп секілді көрінеді де тұрады маған. Біз бәйшегірлер «отыз үй обыр, қырық үй тобыр» дегендей, ат төбеліндей аз ғана ел едік, қырылып қаламыз ба деп қорқамын, – деп сәуегейлік айтыпты. – Оу, мынау не деп тұр? – дейді Бапекең сапарластарына. Жолбарыс қысқа сөйлейтін адам екен. «Тілеуғұлдыкі дұрыс!» дегенді жылы жүзіндегі ишаратпен байқатады. Ал Қабылиса әулие болса: – Онысы рас, Тілеуғұл көреген екен, алысты болжап тұр. Біз емес, біздің ұрпақ басынан кешетін және олар қараған патша тағынан құлап, атыс-шабысты, қан төгісті кез болады әлі. «Бәйшегір тұқымы содан шалғайлау, құм ішінде-ақ жата берсе, өсіп-өнгеніне тәуір болар еді» деп тұр ғой Тілеуғұл, – дейді. Аға сөзінен асып көрмеген Бапекең осы сәтте барып сабасына түсіп: – Баршаңыз бірауызды болып, болашақты да ойлауды жөн көрген екенсіздер, Құдай берекесін берсін. Ал Тілеуғұл: – Қоныстарың құтты болсын, Малдарың сүтті болсын, Балаларың жұпты болсын. Құдай оңлап, қыдыр қолдап, Еліңе дәулет, басыңа бақ берсін. Қарындарың тоқ болып, Қайғыларың жоқ болып, Аталарыңның әруағы тыныштықты ап келсін, Әумиін! – деп, төменгі Қаратал – Балқаш бойын бәйшегір, арық, тынымдардың еншілеріне бөлгізіпті.

Having moved from the Syr Darya region to their ancient homeland along the Balkhash, the children of Baishegir, Aryk, and Tynym, fearing the Kalmyks and adhering to the saying "Where danger comes from, there is danger," decided to migrate back to the Syr Darya. This was opposed by Mightybek Bi, the father of the hero Bakai, but the frightened people did not listen to him and left. Mightybek remained with the seven households that followed him, alongside the prominent figure of the Jalayir, Balpyk Bi. As he began to miss the people who had left, he had a dream. In his dream, he saw the eight-year-old Tileugul, now eighteen, holding a spear with a tassel, leading his people and coming back. The dream, interpreted as good, eventually turned into joy. Tileugul truly became a hero, arriving at his ancestral land and raising his banner. When his relatives, weary and hungry, finally arrived from afar, the elders of the people, including the revered figures of the Jalayir at that time—Kabylysa, Zholbarys, Eskeldi, Balpyk, and Karymbai—came out to greet him, saying, "May your migration be prosperous." Bapekeen was always a man of bold action and swift decisions. Accordingly, he also had a tendency to be somewhat oblivious. When he was giving advice and counsel, he often did not pay attention to the actions of those around him. The conversation between Mightybek and Tileugul immediately turns to the matter of settling down. Thus, the discussion that began in the village of a wealthy man named Kudukey continues on horseback. Before mounting, Tileugul turned back three times, gazing intently at the sandy hollows of the tiger's back. Only Kabylysa the saint noticed this. The horsemen, galloping, soon reached the head of Balikty. Gazing at the lush green and fertile surroundings, Balpyk Bi said: - "Unless the snow falls thicker, this is indeed a favorable place for the people. Will you plant your staff here, Tileugul?" Tileugul shook his head. Then they crossed Sardongal and forded the Karatal. They reached the foothills of Sarnokai. Pointing to the green hills blooming like a carpet, Bapekeen remarked: - "You are not exerting yourself, but this valley is full of springs, and the waterholes are like troughs. Whether you raise cows in herds or camels, you will not be disappointed; perhaps you will inherit this area, Tileugul?" Tileugul shook his head again. - "Why don't you take it?" Bapekeen raised his voice slightly. As if to say "Patience, patience!" Zholbarys the saint coughed a couple of times. Meanwhile, Kabylysa the saint chuckled and said: - "Oh, Balpyk, didn’t you notice that this Baishegir would not settle anywhere other than 'Three Cages' by the Balkhash when you set out from Kudukey's village?" Startled, Balpyk asked: - "What should we do then?" - "Did he not look back three times before mounting?" - "If he looked, he must have seen something; what’s the matter?" replied Bapekeen. - "Tileugul is a wise young man who thinks about the future. By looking back three times, he signaled: 'Brothers, you have come here on horseback; let me follow you. But if you grant us this blessed land with a mild winter, it will be enough for us,'" said Kabylysa. - "Why does this Baishegir not lie down in the open, avoiding mosquitoes and mud?" Bapekeen pressed the issue again. Only then did Tileugul say: - "It seems to me that there will still be much fighting ahead. We Baishegirs are but a small people, as the saying goes, 'thirty houses are a burden, forty houses are a crowd'; I fear we might be wiped out." - "What is he saying?" Bapekeen asked his companions. Zholbarys was a man of few words. He indicated with a warm expression that "Tileugul is right!" Meanwhile, Kabylysa the saint said: - "That is true; Tileugul is insightful and foresees the future. It is not us, but our descendants who will face the trials ahead, and they will witness the fall of the royal throne and the bloodshed. Tileugul is saying that if the Baishegir lineage stays away from the sand, it would be better for their growth." Bapekeen, who had never spoken out of turn to his elders, finally calmed down and said: - "You all seem to have come to a consensus and thought about the future; may God grant you prosperity. And Tileugul: - "May your settlement be blessed, Your livestock be fruitful, Your children be united. May God guide you, and fortune support you, May your people prosper, and may you be blessed. May your bellies be full, May your sorrows be absent, May the spirit of your ancestors bring peace, Ameen!" Thus, he divided the lower Karatal and Balkhash among the Baishegir, Aryk, and Tynym.