Қазақша
Талапты жасқа атаның өсиеті
Бұрынғы өткен заманда бір үлкен бай болыпты. Оның жалғыз баласы болыпты. Ол бай шалдың екі көзі соқыр екен, баласы жас екен. Бір күні басқа байлардың балалары мал айдап, дүниелік әкелуге бір шәріге жүрмек болып дайындалыпты. Солардың дайындығын естіген соқыр шал отырып қатты күрсініпті. Сол кезде қасында отырған баласы:
—Әке, неге күрсіндіңіз,—деп сұрақ қояды. Сол кезде әкесі:
—Балам сенің жастығың есіме түсіп отыр. Сен ересек болсаң осы балалармен бірге сенде барып келер едің ғой,—депті. Әкесі сөзін аяқтамастан баласы:
—Әке мен барам, мал бөліп бер,—деп мазасын алыпты. Баласы әкесінің мазасын алып болмаған соң, әкесі:
—Барсаң бар балам, бірақта өзіңе тиісті жолдас ізде. Ол жолдастың ақысын төлерміз. Ал жолдас іздеп тапқан жолдасыңды үйге ертіп келе жатқанда ол әкеле жатқан жолдасыңа былай де «біздің үй анау тұрған, сіз жүре беріңіз, мен мына жатқан малды қайырып барайын» де. Сол кезде саған қарамай үйге келсе ол адам саған жолдас бола алмайды»,— депті. Баласы «жәрәйді» деп жолдас іздеуге кіріседі. Атқа мініп жолдас іздеп келе жатса бір адам кездесіпті. Сол адаммен сөйлесіп, жолдас етуге келісіп, үйіне жүреді. Сөйтіп малының шетіне келгенде әкесінің айтқаны есінде бар.
—Қария, сіз жүре беріңіз, біздің үй анау тұрған. Мен мына малды қайырып барайын,—депті. Сол кезде жолдасы тұра тартып үйіне келіпті. Сөйтіп бала да келді. Ертесіне ол кісінің алып келген айыбын төлеп, қайтарыпты. Мәне бала тағы жолдас іздеуге жолға шығады. Сөйтіп ол келе жатса алдында бір бала көтерген жас әйел жылап келе жатыр екен. Оның артынан бір сарт келеді, иығында кетпені бар. Міне бұл бала оларды тоқтатып, «бұл нендей уақиға, сіз неге жылайсыз»,—депті. Сол кезде әйел:
—Менің күйеуім қайтыс болып еді. Соны қою үшін кебін таба алмай, мына сарттан қарызға алып қойып едім. Міне сол кебінді уағында тауып беруге қаражетім келмеді. Енді соны ашып алам деп мені ертіп әкеледі,—депті. Сонда бала сартқа:
—Кебініңнің құны қанша тұрады,—депті. Сонда сарт:
—Кебінім жирма бес ділдә,—депті. Сонда бала жанынан елу ділдә беріп, енді ризасың ба?—депті. Сонда сарт «ризамын» деп үйіне қайтыпты. Әйел балаға қайдағы алғысын айтып ол да үйіне қайтады. Сөйтіп бала жолдасын іздеп өз жолымен кете береді. Сөйтіп ол бала бір шәріге келіп бір көшені бойлап келе жатса, алдынан бір ақбоз атты бір көшеден көлденең өтіп барады екен. Соның артынан қуа келіп, сәлем беріп оны тоқтатып, әңгімелесіп, оны жолдас болуға үгіттей бастайды. Сол кезде ол кісі қынжылып, бір сыпыра көнбей тұрады да «жәрәйді қарағым, қабырғаң қатпаған жас бала екенсің, болсам болайын» деп жолдас болып балаға еріп жүреді. Сөйтіп баланың малының шетіне жеткен кезде бала оған:
—Ағай сіз жүре беріңіз, біздің үй анау тұрған. Мен мына
малды қайырып барармын,—депті. Сол кезде жігіт:
—Жоқ қарағым, сенің қабырғаң қатпаған жас баласың ғой, сен үйіңе барып сусындай бер, малды мен қайырып барайын,— деп баланы үйіне жіберіп, малды өзі қайтарып келеді.
Сөйтіп баланың жолдасы енді табылды, келесі күні малды бөліп беріп баласын жолдасымен екеуін байлардың баласына қосып, шәріге аттандырып, шал өзі кемпіріне жетелетіп арттарынан айқайлап мынандай тапсырмалар айтады:
—Осы барғаннан күн бата Сарыөзек деген жерге жетесіңдер. Шөбі шалғын, суы мол. Оған қызығып қонбаңдар. Одан ары барғанда Ақмола деген жерге күнбата жетесіңдер. Оған да қонбаңдар. Одан ары өткенде Қызылжар деген жерге де күн бата жетесіңдер, оның да суы мол, шөбі шалғын жер, оған да қонып жүрмеңдер. Міне осы үш жерге қонбаңдар,—деп шал қала береді.
Басқа бай балалары «алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама деген, ол шал не біледі дейсің жүріңдер, кеттік» деп жүріп кете береді. Сөйтіп олар жүре жүре, күн бата Сарыөзекке жетеді. Айтқандай-ақ шөбі шалғын, суы мол жер екен, баяғы баланың жолдасы «бұл араға қонбаймыз» десе басқа бай балалары «қонамыз, алпыстағы атаңнан ақыл сұрама деген, сол соқыр шал не біледі дейсің» деп болмапты. Балалар тіпті болмаған соң бәрі де сол араға қонады. Кешке жатқаннан кейін бай балалары ұйықтап қалады. Баланың жолдасы ұйықтамай, атының қалқасында тұрып күзетіп тұрады. Сол арада, елден аттанарда бір сары қаншық еріп шығыпты. Сол қаншық шаңқылдап үріп болмапты. Әрине бұл баланың жолдасы бар жан-жануарлардың тілін біледі екен, иттің даусын тыңлап тұрса, ол ит былай деп тұр екен «байқа, ақбоз аттың қалқасында аңлып тұр» деп хабарлап тұр екен. Сол арада ол иттің басын кесіп алып, иттің миын түгел алып, қағазға орап, қалтасына салып алып, басқа аттың қалқасына келіп тұрыпты. Бір сыпыра уақыт өткеннен кейін, сол аттың белін сипап өте бергенде оның басын қағып тастапты. Сөйтсе ол жалғыз көзді жалмауыз екен дейді. Оның көзін ойып алып, қағазға орап қалтасына салып алып, бәрінің қан-жынын қоймай суға ағызып жіберіпті. Енді жалмауыз кемпірдің келген жағына жүгіріп барса, жер астында үйі бар екен. Ол үйі алтын ділдәға толып тұр екен. Оны көріп есігін жауып, орнына келіп жатып ұйықтай береді.
Сөйтіп таң атады. Балалар орынан тұрып жатып, қарқ-қарқ күліп киініп «алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама деген, сол шалдың айтқан сөзіне ілесіп қонбай кетсек әлде қайтетін едік» дер тамақтарын ішіп, жүріп кетіп күн бата Ақмолаға келіп жетіп, баланың жолдасы «қонбаймыз» десе балалар болмай отырып тағы қонады. Сөйтіп баланың жолдасында тағы ұйқы жоқ, соларды күзетумен тағы тұрады. Сөйтіп таң алдында бір жалмауыз кемпір келе жатыр екен, оның басын алып, оның келген жағына барып, мұның да үйі алтын ділдәға толып тұр екен. Оның есігін жауып, белгілеп кетіпті. Содан қайтып келіп, орнына жатып ұйықтап тұрса, балалар күліп тұрып жатыр екен. Тамақ ішіп болып тағы да жүріп кетеді. Сөйтіп күн бата Қызылжарға келіп жетеді. Міне бұл жергеде балалар «қонамыз» деп болмай отырып қонады. Баланың жолдасында еш ұйқы жоқ, тағы күзетіп тұра береді. Сөйтіп тұрғанда түн ортасы болған кезде анадайда бір қызыл жар бар екен. Сол қызыл жардан бір от шығады. Сол от жағалап жақындағанда күбірлеп сөйлескен сөз естіледі. Сөйтсе бұл жеті басты жалмауыз екен, ол шетте тұрған атты сипап өте бергенде оның да басын алып тастап сол қызыл жарға қарай жүгірісіп кетіпті. Сол қызыл жарға келсе, бір үлкен үңгір екен. Ішінде атбасы алтын тұр екен. Сол үңгірді сол жарық етіп тұрады екен. Сөйтіп ол жан жаққа қараса, бір дәу ұйықтап жатыр екен. Оны өлтіреді. Енді бір аймен күндей сұлу қыз жатыр екен, оны олар сиқырмен өлтіріп қойыпты. Міне осыларды көріп, бәрін қайтарда алмақ болып, дайындап кетіп орнына келіпжатып таң ертең тұрса балалар күлісіп тұрып жатыр. Міне «алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама деп, міне үш жерден де өттік, ештеңе болған жоқ» десіп тамақтарын ішіп, тағы жүріп кетті. Сөйтіп тиісті шәрісіне келіп, саудаларын жасап болып, енді елге қайтпақшы болып жүріп кетеді. Жол жөнекей бір ауылда бір жиын топты көреді. Сол арада баланың жолдасы балаға:
—Сен жүре бер. Мені Қызылжардан тос, ал басқалары қарамаса өзің қал,—депті. Бала «жәрәйді» деп жүріп кетеді. Сөйтіп әлгі жиын топқа келсе, бір байдың қызы сары қотыр болып ауырып жатыр екен. «Соны кім жазса, соған қызымды берем» деп жатыр екен. Оған баяғы баланың жолдасы «мен жазам» деп келіпті. Оған бай:
—Жазсаң қызымды еншісімен бөліп беремін,—депті. Сөйтіп ол жігіт баяғы иттің миымен сылап жіберсе қыз әбден жазылып кетеді. Сөйтіп ол оған «сен әкеңнен еншіңе он екі түйе қомдап ал» депті. Қызы әкесінен маған еншіме он екі түйе қомдап бер депті. Байға бұл қиын еме қой, он екі түйені қомдап береді. Мәне ол қызды алып он екі түйені алып, Қызылжардан жолдасын қуып жетеді. Оның жолдасы мұнда тосып жатыр екен. Сөйтіп ол Қызылжардағы дүниені алты түйеге артып, қызды тірілтіп алады. Сөйтіп Ақмолаға келіп ондағы дүниені үш түйеге артып алып жүріп кетеді. Енді Сарыөзекке келіп, ондағы дүниені үш түйеге артып алып еліне қарай жүріп кетеді. Сөйтіп еліне жақындағанда баланың жолдасы:
—Ал балалар, елге жақындап қалдыңдар. Енді өздерің келерсіңдер. Мен барып сүйінші сұраймын,—деп жүріп кетеді. Сөйтіп ол байға келіп сүйінші сұрады «балаңыз көп табыспен келеді. Екі әйелі бар»,—депті. Сол кезде бай:
—Енді арманым жоқ, жалғыз бір арманым екі көзім,—депті. Сол кезде жігіт «екі көзіңді мен жазам» деп жалмауыздың көзімен екі көзін сүйкеп қалса көзі шарадай жанып жазылыпты. Сонда шал:
—Ал енді балам келсін, үш күн үш түн той жасаймын. Содан қалған дүние, амал жан бәрі, сенікі. Міне сенің сұраған сүйіншіңе,—депті. Сөйтіп баласы келіп, үш күн үш түн той жасап, төртінші күні екі келіні баласы, әйелі бесеуі қол ұстасып үйден шығыпты да:
—Ал қарағым, қалған мал, дүние сенікі,—депті.
Сол кезде жігіт бәрін шақырып алып:
—Сізге рахмет! Сіздің және балаңның пиғылына көп рахмет. Маған ештеңе керек емес. Сіздің балаңыз жолдас іздеп жүріп, бір әйел мен сартқа кездесіп, әйелді сарттан құтқарып еді. Сол әйелдің өлген күйеуі мен едім. Қыдыр болып осыған кездескен едім,—деп аспанға ұшып кетіпті. Сөйтіп шал байқұс өте жақсы тұрмыста ғұмыр сүріп қала беріпті.