ҚОЗЫ КӨРПЕШ ӨЛЕНІ (Д.Айтбаев нұсқасы)

Бисмилла, сиынғаным бір Құдайды, Құдай артық жаратты күн мен айды. Жұрт тыңдап, халайық құлақ салса, Қарабай, сөз қыламын, Сарыбайды. Тағы да сиынғаным бір Құдайды, Құдайсыз айтқан сөзім жарамайды. Келгенше жетпіс беске бала сүймей, Бір мұңдық сөз қыламын Қарабайды. Жігіттер, шын ойлаңдар бір Құдайды, Құдай сүйіп дос қылған Пайғамбарды. Сараңды білемісің Қарынбайды, Жомарт деп есітемісің Атымтайды. Бер десе қайыр, зекет тіл алмайды, Ұстаса жүзден бірді көз қимайды. Сонан соң Қарынбайды қаһар тұтып, Жеті қат жер астынан берді жайды. Соншама малы бір малдай көрінбейді, Қиямет қайым болғанша тоқтамайды. [Берейін] өлең айтып [жарандарға] Жұрт ұйғарып, айт десе амал бар ма. Қарабай мен Сарыбай деген мерген, Кәпір ме, [әлде] есітің мұсылман ба? Мұсылман бізден бұрын көп болмайды, Тәңірден тілеген жан шет қалмайды. Қарабайды айтады қызылбас, – деп, Не кәпір, не мұсылман деп болмайды. Жасында Жанақ жүрген қобыз теңдеп, Төрт ауыз өлең айтар жамбы бер деп. Айтамын мен бір өлең ептеп-септеп, Бекбаулыдан ақын өтпес баса көктеп. Кешегі түбі керей Бекбаулы ақын, Айтыпты Сарыбайды Түрікпен деп. Құдайдың бір күні кең, бір күні тар, Құдай деген кеңдікке бір жету бар. Қарабай мен Сарыбай мергендердің, Су аяғы – Құрдымда мекені бар. Мерген жоқ Қарабайдан асатұғын, Айдаһар мен аю аң қашатұғын. Жарғантас – аңшының бір мекен жері, Күн шықпай келер мерген тосатұғын. Құдай деген көреді көп нәубетті, Байғұс шал бала сүймей тентірепті. Күн жексенбі мойнына мылтық салып, Қайқиып Қара – Сары аңға кетті. Жұртына көшкен кедей бір келеді, Баласыз бай екенін кім біледі. Қара – Сарымен қайқайып келе жатса, Бір марал Жарғантаста кез келеді. Қарабай аттан түсіп демін алды, Мылтыққа оқ дәрісін баса салды. Бай былжырап, от шағып барғанынша, Күн батып, қас қарайып, көз байланды. Таң атқан соң бір жерден түсермін деп, Қара – Сары қаңтарып жатып алды. Қарабай қартайса да көңлі дардай, Күнде құлан қуады дамыл алмай. Ішінде егіз бұзау – буаз марал, Аяғын тұрды жануар бір баса алмай. Тыңдаңдар, құлақ салып, ей, жігіттер, Кейі шын, кейі өтірік Тәңірі білер. Таң атпай Ақ буыршынға мініп алып, Кетіпті күн шығармай Сарыбай ер. Ақ буыршын мен Көк буыршын екі саяқ, Және бір сөз қалыпты айтқандай-ақ. Ертең ерте Сарыбай жетіп келді, Ұйықтап жатқан Қарабай құл тұрмай-ақ. Ақ буыршын Көк бурышынмен тілдес еді, Жарлы жұртта тұрса, бай көшеді, Сарыбай ертең ерте жетіп келіп, Ұйықтап жатқан шалменен сөйлеседі. –Байлығың қызылбастан өткен жансың, Бала сүймей малменен кеткен шалсың. Атыңды күн шыққанша байлап қойып, Құдайдан үміт үзген неткен жансың. –Қызылбас қарағайда бір талаймын, Дамылсыз жас шағымдай жүре алмаймын. Жетпіс беске келгенше бала сүймей, Құдайдан үміт үзген Қарабаймын. –Атыңды естіп, өзіңді танымаймын, Мен де түрікпен, қызылбаста бір талаймын. Алпыс үшке келгенше бала сүймей, Мен дағы бейбақ болған Сарыбаймын. –Сарыбай қуанамын сені көрсем, Маралдың басылушы ем етін жесем. Алдымда – буаз марал бара алмадым, Сарыбай қайтер екен атып берсең? –Құдайдың бір күні кең, бір күні тар, Құдай деген кеңдікке бір жолығар. Биыл менің бәйбішем күмәнді еді, Атпаймын буаз болса үмітім бар. –Қартайдым қаріп болып көзім көрмей, Ажал келсе тұра ма кісі өлмей. Менің де үйде бәйбішем буаз еді, Құдайдан үмітім бар менде сендей. –Алыспенен жуықты Құдай қосқан, Түпті мерген жоқ еді менен асқан. Қатынымыз ұл тапса екеуміздің, Дос қылсақ қайтер екен құшақтасқан? –Қарабай қуанамын сені көріп, Құдайдан тілелік те ерте тұрып. Бірінен ұл, бірінен қыз боп туса, Міне, сонда екеуін қайтер едік? Екі бай ай далада құда болды, Айтып-айтып қойыпты әрбір жолды. Алпыс пенен жетпістің ортасында, Шырақсыз өтеміз бе екі сорлы. – Қарабай, жолдас болдың биыл маған, Сен бір кәрі жер жүзін көп шарлаған. Ендеше бұл маралды мен атайын, Обалы жануардың болсын саған. Нетеді ей, жарқыным, тілімді алсаң, Қорқамын осы жерде ашулансаң. Азығым жоқ, маралды атып берші, Обалы жануардың болсын маған. Мылтықты ер Сарыбай қолына алды, Маралды атайын деп оңтайланды. Жүре алмай тұрған марал атып еді, Ажалы жеткен екен құлап қалды. Қарабай Сарыбайды жақсы көрді, Марал таудан етекке құлап келді. Солақай шал пышағын жанып алып, Етек-жеңі қаудырлап жүгірді енді. Көшкен кедей жұртына бір келеді, Баласыз бай екенін кім біледі. Жүгіріп кеп маралды бауыздаса, Жаны шықпай егіз бұзау мөңірейді. Құдайым аттырғанын жек көреді, Маралды бұзып-жарып өңгереді. Егіз бұзау даусына шыдай алмай, Сол жерде ер Сарыбай жанын берді. Мінгені Қарабайдың қара сұр-ды. Аң қарап тоғыз күндей таң асырды. “Ей құдайым, бір жолдасты көпсіндің”, – деп, Құшақтап аттың жалын жылап тұрды. Қартайдым қаріп болып көзім кетіп, Айырдың жолдасымнан тентіретіп. Ел жағынан бір талай шаң шығады – Бір төртеу “шүйінші” деп келді жетіп: – Қарабай нағып тұрсың құла түзде? Құдайдың қаужасы көп күдер үзбе. Үйіңдегі бәйбішең көзін жарды, Кері жүр шүйінші бер жылдам бізге. –Мен жүрмін құлан аулап құла дүзде. Құдайым қуандырса қаріп бізді. Берейін төртеуіңе сегіз түйе, Тапқаны бәйбішенің ұл ма, қыз ба? –Әуеден құзғын ұшып, қонар қарға, Жолықтырса қайтесің мұнан тарға? Қартайғанша қоймайсың қу сөзіңді, Алдыңа алып бір сүйерге балаң бар ма? –Тапқаны қатынымның қыз бала екен, Бұл жерде мендей мұңлық кім бар екен. Ендеше атын “Баян” қойсам керек, Бір жау жұрттың олжасы бейшара екен. –Қарабай, саған берді мал менен бас, Қыз да болса, тілеуің жерде қалмас, Жаныңа жан құтаймас бейшара едің, Өлгенің қасыңдағы неткен жолдас? –Қосып ақыл бұл шіркін көп айтады, Аз жылға жүрмесі бар неге айтады. Бұл мұндарға мен болдым қайдан құда, Сарыбаймын – түрікпенмін деп айтады. –Қарабай, бұл жер сізден қалады екен, Құдаңыз сәтсіз күні болған екен. Қатыны Сарыбайдың ұл тауыпты, Қызыңды жаңа туған алады екен. –Туса-тусын кәпірді көрмен, – деді, Ол өскенше бұл жерде жүрмен, – деді. Өзі тумай әкесін жұтқан қуға Қызымды не қылса да бермен, – деді. Солай деп Сарыбайды көміп берді, Жолдасымен бесеу боп үйге келді. Үстінде жыртық тоны сақау қатын, Алдынан шүйінші деп жүгірді енді: –Батырлар жауап табар құрған шепке, Шығын болған бай едің талай көпке. Үйіңдегі бәйбіше көзін жарды Бере кет шүйіншіңді, қайнағаеке! –Әуеден бұлт болса жаңбыр бүркер, Адамға қоныс болар бір көрген жер. Үйге түсіп берейін шүйіншіңді, Әрі жүр дабырламай атым үркер. – Қайнаға, бұл сөзіме құлағың сал, Қайырсыз бұйырмайды айдаған мал. Ендеше бұл қыз саған бұйырмайды, Бермесең, шүйіншіңді, адыра қал. Қарабай мұны естіп ашуланды, Қатынның айтқанына шыдамады. “Бәлем, қақбас, айтқаның немене”, – деп, Қайрылып қамшыменен салып қалды. – Қайнаға, бұл сөзіңнің бәрі бекер, Сені біреу азғырып тентіретер. Шүйіншіңді бермесең, адыра қал, Қодар келіп қызыңды әуре етер. Қарабай үйге келіп тойын қылды, Елі жұртын жиып ап ойын қылды. Көрінген жетпіс бесте жалғыз қызым, “Жұртым, аты Баян болсын мұның”, – деді. Қарабай ақыл-кеңес көп есітті, Құлағы бітіп қалғыр, неге есітті. “Сарыбайдың қатыны ұл тапты”, – деп, Малшы, жалшы, қойшыдан тағы есітті. Көшкен кедей жұртына бір келеді, Баласыз бай екенін кім біледі. Қозының бетін ашып қарай қалса, Тоқпақтай алтын айдар көрінеді. – Туса тусын, кәпірді көрмен, – деді, Сен өскенше бұл жерде жүрмен, – деді. Тумай жатып атаңды жұтып қойдың, Неғылсаңда мен саған бермен, – деді. Қарабай сонан шығып үйге келді, Жолдасы қасындағы саулап желді. –Бізге тажал бір бала туған екен, Жыға көр үйді шапшаң, қатын, – деді. –Айтпайсың, байым, неге сөздің тегін, Мұнан кетсең көрерсің жаудың көбін. Малың өскен жеріңнен көшемін деп, Не басыңа күн туды, сорлы ерім? –Айтайын ақыл көп пе, кеңес көп пе, Мені біреу қорқытып “көшпе” деп пе? Көп сөйлемей, үйіңді жылдам жықшы, Қу қақбас, сен еркек бе, мен еркек бе?! Сол күнде Қарабайдың ойы жаман, Мініпті Бақа айғырға темір табан. Үйінде Қарабайдың екі қыз бар, Біреуі – Ай, біреуі – Таңсық асыраған. Мінген соң Бақа айғырды борбайлайды, Қыз-қатын “көшпе” десе тіл алмайды. Көп жылқыдан мінген соң Бақа айғырды, Шуылдап кәрі бие, тай қалмайды. Қарабай малын айдап жүре берді, “Жылдам жығып, үйді арт”, – деп ашуланды. Астында ала байтал алты құлаш, Бай үдеріп көшкенін Қодар көрді. Қарабай көшкенен соң қатын састы, Айғырға ашуланып қамшы басты. “Елден шығып әкеміз көшеді”, – деп, Екі қыз оңашада ақылдасты: – Әпеке, бұл мекеннен кетеміз бе, Мұнан жақсы бір жайға жетеміз бе? Ақылы кем әкеміз көшпек болды, Қайтеміз қаламыз ба, кетеміз бе ? – Қызығы бұл дүниенің мал-бас деймін, Біз көшсек, еш ағайын қалмас деймін. Жасыңнан ақ сүт беріп асыраған, Шырағым, мұнан қалып болмас деймін. Сол күнде Айдан дағы Таңсық есті, Екі қыз оңашада аз сөйлесті. Апасы сіңлісіне болмаған соң, Үйінің жылап жүріп бауын шешті. Қарабай көшкеннен соң қатын састы, Айғырға ашуланып қамшы басты. Ай мен Таңсық түйесін қомдап қойып, Жеріне амандасып арыздасты: – Жарықтық енді аман бол, таулар сайлы, Кеткен соң жақсы мекен табылмайды. Кірім жуып, кіндігім кескен жерім, Біз көштік, енді аман бол, Қарағайлы. Бұл жерде иен қалған үй аман бол, Қарны жуан, қапсағай би аман бол. Жетім ботам санаусыз түйе болған, Қырық кезең, Айбастай ер аман бол. Бұл жерде тау аман бол, бел аман бол, Тау мен тас, түгел жүрген сен аман бол. Жағаңа желі тартып жылқы иірген, Бақалы, Балдырғандай көл аман бол! Бұл жерде кәрі аман бол, жас аман бол, Дұшпаным сенде аман бол, дос та аман бол. Көлеңкеңде қуыршақ ойнаушы едім, Түпте қалған аш кезең тас та аман бол. Бұл жер де елде аман бол, ер де аман бол, Үйренген өсіп-өнген жер де аман бол. Бөкенқашқан, Қызқазған, Күнту, Шелек, Тоғыз өзен Қолқашқан, сенде аман бол. Жайылушы ек бір күн кезең, бір күн белді, Бір адам тоқтатпаса көшкен елді. Еріккенде балалар ермек қылған, Біз көштік, сенде аман бол, Бүлдіргенді. Жылағанда көзімнен бұлақ ағар, Ел көшсе, жас қозылар жұртта қалар. Көзің көріп, құлағың есіткен жан, Бере көр Қозыкеге ерте хабар. Жер-суға амандасты көңілі сүйіп, Ерте кеткен кешке келді іші күйіп. Жылай-сықтай көшіне әрең жетті, Аққан жасы атының жалын жуып, Қарабай сол көшкеннен төмен кетті. Ай мен Таңсық көшіне түнде жетті, Мыңқоянның шүмегін білсеңіздер, Сол жерге жұлдыз шыға әрең кепті. Қарабай ертең көшіп тағы салды, Салғаннан ата жұртын көңіліне алды. Аюөлген кезеңді білесіңдер, Астаукескен, Ырғайлы сонда барды. Қарабай ертең көшіп тағы салды, Салғаннан талай жерді ол шарлады. Ертеңді – кеш дамылсыз көшіп еді, Шығандап Үржар деген жерге барды. Қарабай ертең көшіп тағы салды, Базары көп Тәшкенді бетіне алды. Байлығының белгісін көрсетем деп, Тоқсан айғыр сатты да белбеу алды. Белбеуі алтын, гауһар, өңкей жаһұт, Көрген жан тамашаға қалды батып. Айдап жүріп бұл малды нетемін? – деп, Тоқсан айғыр берді де алды сатып. Қараңыз Қарабайдың нарлығына, Белбеуді салып қойды сандығына. Тоқсан айғыр бір тайдай көрінбейді, Қарекеңнің қараңыздар байлығына. Қарабай ертең көшіп тағы салды, Әр жерге барамын деп көңіліне алды. Білесің күнбатыстағы Тентек құзды, Он бес күнде үдеріп сонда барды. Қарабай онан көшіп тауға барды, Шуылдаған бірталай жауға барды. Шу бойына барғанда бір дамылдап, Сол жерде түйесінің қомын алды. Бір күн, бір түн отырып дамылдайды, Әр жерге барамын деп көңліне алды. Сол жерде бір күн, бір түн дамыл қылып, Ертең ерте үдеріп тағы салды. Қарабай кәрі түйені қомдай көшті, Қырғауылдай қызарып Баян өсті. Асы деген бір тауды кертіп асып, Шандырлыға жетіп әрең кешке түсті. Бір күні Шандырлыға еру болды, Қарабай таба алмайды енді жолды. Енді ертең Ащысуды әрең тапты, Жол таба алмай қаңғырып байғұс сорлы. Ащысудан тоқтамай тағы көшті, Көріп пе ең Қарабайдай жарым есті. Қарғалы деген бар екен бір үлкен тау, Бөктерінен қона қалып, қомын шешті. Сол жерде шөліркетіп малын қырды, Қалғанын үш күн оттатып тынықтырды. Бақа айғырға мініп ап жол болжаса, Тағы да бір үлкен тау көрінді енді. Бет қойып үлкен тауға тағы салды, Ақылсыз көріп пе едіңдер мұндай шалды. Кеудесін Қарабайдың қараңыздар, Табам деп ат жұртын көңіліне алды. Ат жұртын сонда да таба алмайды, Тасырқап тамам малы табандайды. Талай жердің от оттап, суын ішіп, Жер таба алмай қаңғырып қайта салды. Қарабай сөйтіп қашты айдалаға, Қастық қылып қашып жүр жас балаға. Қарабай ертең ерте тағы көшіп, Жақындапты сегіз сай – Саралаға. Қарабай айдалаға сөйтіп қашты, Қайтып қиып кетті екен асыл жасты. Сегіз сай Саралаға тақалғанда, Қалғимын деп Қарабай тағы адасты. Адасқаннан адасып төмен кетті, Отыз екі өлкеге соған жетті. Торғайлыдан жол таппай қайран болып, Қарабай сөйтіп қашып тентірепті. Қарабай сонда болды арық-шеру, Соншама малдан жоқ екен сиыр беру. Торғайлыдан жол таппай қайран болып, Қамыс өріп, сал буды қырық күн еру. Торғайлыдан өтті де өрге кетті, Қырғыздың Алатауын бөктерлепті. Қарабай сол көшкенен дамыл көрмей, Бойына ұлысудың қонбай кетті. Бойына ұлысудың қонбай кетті, Көктаумен талқымен асып кетті. Арнаулы Майбүйректі бетке алып, Мал-жанын Қарақұмда шөліркетті. Астында алты құлаш ала байтал, Сол жерде Қодар келіп қуып жетті: –Байлығың қызылбастан өткен жансың, Бала сүймей қартайып кеткен жансың. Қарақұмда мал-жаның шөліркепті, Айдалада қаңғырған неткен жансың? –Мен елімнен шығып ем былтыр қашып, Құлын-тайым шөліркеп тұрмын сасып. Қозы Көрпеш дейтұғын қу туған соң, Шырағым, сонан жүрмін өрге басып. –Қозы Көрпеш дегенді жек көресің Мал-жаның шөліркеп енді өлерсің. Мал жаныңды суға бір қандырайын, Қарабай, ақысына не бересің? –Сен жолаушы, білесің жердің жайын, Бір жақсылық қыла көр ұмытпайын. Суға апарып қандырсаң, мал-жанымды, Баянымды алсаң да аямаймын. –Баяннан күшімді аяп неғылайын, Құм ішінен бір құдық мен қазайын. Қарақұмда шөліркеп өліп қалар, Малы-жанын бір суға қандырайын. –Қодар-ау, тамағыңды айт ішетұғын, Көңілің әлденеге түсетұғын. Айтып қой осы бастан тамағыңды, Қазаным ерте қайнап пісетұғын. –Жеуші едім қансоқтаны кертіп, кертіп, Ұн менен талқан қоссаң шелпек желпіп. Соған тойып алған соң не тұрыс бар, Қолыма қоя берші кетпен беріп. Қарабай соны айтқан соң үйге келді, Он бес бүйен қансоқта алып келді. “Ішетұғын тамағым табылды”, – деп Қайқайып қансоқтаны кертіп жеді. Қайқайып қансоқтаға тойып алды, Темір күрек-кетпенді қолына алды. “Осы жерден су қазып шығарам”, – деп, Түбіне бір шағылдың Қодар барды. Құдайдан Қодар жатыр суды сұрап, Баян үшін тілейді шыннан жылап. Құм ішінен құдықты қазып еді, Түбі біте береді, аузы құлап. Қодар құл құм ішінен құдық қазды, Құдық қазып Құдайға тірі жазды. Түбін қазып жатқанда аузы құлап, Қодар құлды құм басып өле жазды. Қодар құл жер қазуға жаннан мықты, Алысса, құл біткеннің бәрін жықты. Кеудесінен құм басып қалған екен, Ес-түсінен айрылып әрең шықты. –Осы жерден көше көр тілімді алсаң, Бұл құдықтан су шықпас маған нансаң. Өле жаздап құдықтан әрең шықтым, Баянды кім алады өліп қалсам? –Бұл сөзің, Қодар батыр, жарамайды, Көшкенге құлын-тайым жүре алмайды. Қайратыңды көрсетіп қимылдап бақ, Сендей нақыш бұл жалған табалмайды. Қодардың күші кетті шелектей боп, Құдықтан шығып тұрды теректей боп. Арт жағынан көрінді тасырайып, Қодардың екі енегі көнектей боп. –Апырай, не шақ келер саған, – деді, Енегі үлкен екен тамам, – деді. Алдап күшін алайын бәлем құлдың, Осыған қыз бергенім жаман, – деді. –Ала байтал болдырмас шауып желсем, Су табармын Баянды маған берсең. Малы-жаның суға бір қандырайын, Үйден барып сегіз мес алып келсең. Сегіз мес үйден барып алып келді, Ер Қодар байталына теңдеп желді. Аягөздің өзенін көрген екен, Ер Қодар соған таман бетін берді. – Аягөзге барайын жылдам жетіп, Баян үшін өлдім ғой тынышым кетіп. Біздей күйеу алған қыз мақтанбай ма, Терісі алты өгіздің сыңар етік. Адамның бір мекені айдаған қой, Жүрген жерім мереке, жиын мен той. Біздей күйеу алған қыз мақтанады, Терісі тоқсан қойдың жалғыз-ақ бой. Менің бүйтіп жүргенім жалған шығар, Барғанша қыз сағынып қалған шығар. Суын теңдеп барайын жылдамырақ, Ай мен Таңсық шымылдығын құрған шығар. Келді де Аягөзден суын артты, Месінің ең үлкенін бұрын тартты. Байталы көтере алмай қайқақтайды, Сүйретіп көн етігін жаяу қайтты. Қодарды есіткен жан қылды мазақ, Бұйырмастан дәметкен өзіне азап. Бақайынан аққан қан бұлақ болды, Оны елемей келеді етігі қажап. – Тайпалған жылқы ішінде жорға таймын, Бір көрмей қыз Баянды тоқтамаймын. Қыз қойнына жатқан соң ештеме етпес, Аяғым ауырғанға қарамаймын. Шала жүр шалғыныңды жолыңдағы, Сегіз мес жарылмасын жаныңдағы. Осы жолы Баянды ала алмасам, Өзімнен арылмаған сорым дағы. Қодар құл сегіз мес су алып келді, Қарабай малын бағып отыр еді. “Мал-жаным шөліркеп қырылды ғой, Қодар-ау, су әпкелсең, құйшы”, – деді. Сегіз мес су әпкеліп төгіп салды, Қарабайдың мал-жаны әбден қанды. Қодар құлдың қайраты осал емес, “Тайтүзген” көл атанып сонан қалды. Қарабай малың жетті неше жүзге, Күйеу қылып қыз берген білдіңіз бе? Қарным ашып, қадірім кетіп келді, Үйіңе ерте хабар бердіңіз бе? –Қодар-ау, шыға алмадым сен кеткен соң, Амал бар ма тар жерде көрсеткен соң. Жылқы бағып жүре бер саспа, Қодар, Тойыңды соң қылайын ер жеткен соң. –Қарабай, сен сөйлейсің олай-бұлай, Еркекке қыз бермейсің, мұның қалай? Жас Қозыға бесікте жылап қалған, Баянды кім алары екіталай. – Қодар-ау, сен ермеші өсек сөзге, Душар боп сендей күйеу келмес бізге. Жылқы бағып жүре бер саспа, Қодар, Баянды кім алады сенен өзге. Тілін ап Қарабайдың жылқы бақты, Жайдақтап Бақа айғырды мініп апты. Аягөздің бойынан қоныс қарап, Айдаладан күйеусіп кетіп қапты. Жанында ноқталаған серке келді, Құлын-тайдан қасқырға түк бермеді. Қыз Баянға сыртынан ынтық болып, Тоқсан сал жалғыз елден іздеп келді. Қодар құл жүр күйеусініп айдалаға, Бұйырмастан дәметкен жүзіқара. Қозыға жаны ашып білейін деп, Жеріне іздеп келді Айбас бала. Қамшы жоқ, қару жоқ есіл ерде, Айта берсе әңгіме көп шешендерде. Айбас құл сол шапқаннан тағы шапты, Жер ортасы дегенде жақындапты. Тоқынғаны түңдіктің ескісі екен, Астынан қалғып тұрса түсіп қапты. Таң атқан соң онысын жоқтай салып, Оның атын “Үйтүңдік” қоя сапты. Айбас құл сол шапқанда жол айтады, Шығынды шапқан сайын молайтады. Бір жерден шұбар жылқы тауып алып, “Шұбарайғыр жорға” деп соны айтады. Айбас кетіп барады текіректеп, Еліне ертең түсте жетемін деп. Жанындағы тұсау жіп түсіп қалып, Соны айтады Өлеңті, Шідерті деп. Айбас құл сол шапқаннан шауып кетті, Жер төтесін ойменен тауып кетті. Жерге ат қойып, тепеңдеп шабамын деп, Көп машақат бірталай күндер өтті. Айбас құл сол шапқаннан жөнеледі, Ел таппаса шөліркеп енді өледі. Айбалталы кезеңнен түйе жайған, Шабдар атты бір шалға кез келеді. –Еліңде шапқан бар ма, желген бар ма? Тағы да өліп қалып көмген бар ма? Біздер үйден шыққалы көп күн болды, Қозы деген жалғызды көрген бар ма? –Сен жігіт қайдан келіп, тұрсың сайрап, Арыттың көк тайыңды баса байлап. Тоғыз бала ішінде Қозыке бар, Жаңа жүрген қопада асық ойнап. Оларға Құдай берген әруақты, Сол Айбас Қозыкені іздеп тапты. Тоғыз бала ішінде Қозыке жүр, Ұтқанын ұтып, тартқанын тартып апты. –Болыпты айналайын Қозы дардай, Қайрат қылып жүрмісің, шырағым-ай. Балалармен нетесің асық ойнап, Әкең қосқан Баянды іздеп бармай? –Балалар, тағы ойналық, қашпа деймін, Алтын сақам берейін, саспа деймін. Айтқан сөзің өте жақсы көрінеді, Бұл сөзіңді қайта айтшы, тазша, деймін. – Қарағым, жас күніңде әкең өтті, Әкең өліп жетімдік көп жүдетті, “Жетім ұлға қызымды бермеймін”, – деп, Қарабай сенен қашып көшіп кетті. Болады кімге жолдас дүние жалған, Туысқаным жоқ еді соным жаман. Екі апам бар қосайын, Айбасеке, Жылдамырақ баралық үйге таман. Қозыке Айбасты ертіп үйге барды, Бұрынғыдай болмады зарлап жүрді. Өрмек тоқып отырған бір кемпірдің Сақа үйіріп өрмегін дал-дұл қылды. –Әрмен жүр қата қалғыр қарғыс алмай, Қайратыңа жүрмісің шыдай алмай. Өрмегіме жау болдың, ай, жүгермек, Атаң қосқан Баянды іздеп бармай. –Шешекем, сыртым сұлу, ішім тас па, Қой, сүйкімсіз емес ем қарындасқа. Өрмегіңді түйінсіз бітірейін, Бұл сөзді кім біледі сенен басқа? – Әуеден құзғын ұшып, қонар қарға, Шешең сырын айтпаса амал бар ма? Сүйтсең сырын айтады, жалғыз бала, Ыстық бидай баса ғой алақанға. Қозыке Айбасты ертті үйге келді, Шыдай алмай жүгіріп зарлай келді. Шешесінің келген соң тыншын алып, Жер текпілеп ойбайлап жылай берді. –Апырай, мынау дүние жалған екен, Е, Тәңірі, күнім қараң болған екен. Күнде күліп келетұғын жалғызымның, Көңіліне біреу қайғы салған екен. –Шешеке, менің қарным ашып келді, Көңілімді таудай қайғы басып келді. Бидай берші қуырып жылдамырақ, Қарным ашып, сүйегім жасып келді. Қозыке мініп жүрген көк домбайды, Шеше көңілін қалдырса ол оңбайды. Шешесі тамақ қамдап, отын жақса, Түске шейін жөнделіп от жанбайды. – Құдая, бар күшті ме, жоқ күшті ме, Таудай қайғы орнады енді үстіме. Түске шейін жөнделіп от жанбайды, Жау алысып бұларға тас түсті ме. Қуырып ыстық бидай салып берді, Құдайға мінәжат қып налып берді. Күндегі ыдысынан жаңылсын ба, Алтындаған табаққа балып берді. –Келеді саудагерлер бұлыменен, Жігіт көркем көрінер тоныменен. Шешеке, ыдысыңның керегі жоқ. Берсейші бидайыңды қолыңменен, Уыстап ыстық бидай алып берді, Құдайға жаны күйіп налып берді. “Ежелгі Қарабайдың жөнін айт”, – деп Қолынан шешесінің ұстап алды. –Қарағым, ыстық бидай қолыма өтті, Шешеңе қас қылғандай саған нетті. Атастырған бір қызын алып қашып, Қарабай сенен қорқып қашып кетті. Құлақ салсаң айтамын бірталай кеп, Қозы Көрпеш қам қылды бидайын жеп. Әкесінің Ақ буыршынын сипап мінді, Соңынан Қарабайдың іздеймін, – деп – Қарағым, мені тастап кете алмайсың, Қарабай алыс кетті, жете алмайсың. Алдыңда неше қабат өзендер бар, Шырағым, балалықпен өте алмайсың. –Шешеке, алыс кетсем сағынасың, Іздеме деп шыныңмен зар қыласың. Жөн тауып жеті өзеннен өте алмасам, Ұл таптым деп қуанып нағыласың? –Қарағым, мені тастап кете алмайсың, Қарабайға барсаң да келе алмайсың. Тар жолда жеті басты жалмауыз бар, Тіпті сонан құтылып кете алмайсың. –Шешеке, мен кеткен соң сағынасың, Бармашы деп басымды даң қыласың. Жеті өзеннен жөн тауып өте алмасам Мені бала таптым деп не ғыласың? –Жалғызым, кетемісің мені қиып, Көзімнің отырамын жасын тиып. Жалғызым, тіл алмадың, қош аман бол, Тас емшегім жібіген, денем иіп. –Жағалап Сарытауды жортар бөкен, Басына жеміс бітіп шығар жекен. Жылай-сықтай күнелтіп жүресің де, Тар құрсақта сақтаған сорлы шешем. –Жалғызым, мені тастап кеткенің бе, Жалғаннан күнім қараң өткенің бе? Жалғыз кетсең артыңда кім қалады, Қайғысын дүниенің шеккенім бе? –Береді сүйген құлға мал менен бас, Жолдасына қас қылмас жақсы жолдас. Алды-артымды тар қылып жазса Құдай, Құдірет салған іске көнбей болмас. –Бұл жолдан келемісің есен-аман, Артыңда інің, алдыңда жоқ тұрған ағаң. Қуанышымды көрсетер заман бар ма, Бар көрген қартайғанда жалғыз балам? –Келермін осы жолдан есен-аман, Қой, зарланып қайғырма, болар жаман. Алды-артымды қысқа қып қойғаннан соң, Ісіне құдіреттің бар ма шарам? –Көп малыңа кім ие қора толған, Жалғызым, сен кеткен соң күнім қараң. Жұмыртқадан шайқаған мен бейбақтың, Басыма күнде түсер ақырзаман. – Айбасымды тастайын шешем сізге, Көп жақсылық қылып жүр бұ да бізге. “Жақсылық жамандық пен егіз”, – деген, Жақсылық жерде қалмас, сірә, әр кезде. Айтайын тыңдасаңыз талай кепті, Орнына Айбас құлды тастап кетті. Әкесінің Ақ буыршын атын мініп, Қозыке бір тіл алмай жүріп кетті. Құлақ салсаң, айтамын талай кепті, Қозыке тіл алмастан жүріп кетті. Жеті өзенге жеткенше еріп жүрді, Бір қайрылмай Қозыке өтіп кетті. Мінгені шешесінің Қара көкті, Өткен соң жеті өзеннен екпіндетті. Тар жолдан қара лашық кез келіпті, “Үйде кісі бар ма, – деп, – сөйлес”, – депті. – Астыңда мінген атың Кер ме, балам, Көкірегің топ бұзар ар ма, балам. Дауысың құлағымнан өтіп кетті, Сарыбайдың жалғызы сен бе, балам? –Астымдағы мінгенім кер, енеке, Топ бұзар көкірегім өр, енеке. Баян іште болғанда, мен құрсақта, Іздеп келе жатырмын мен, енеке. –Жатырмын жалғыз үйде ішім пысып, Барады дауысыңнан зәрем ұшып. Жүрсең жолың болады, ей, шырағым, Тамақ ауыз тиіп кет, үйге түсіп. –Шешеке, бұл үйіңе түсе алмаймын, Қанша айтсаң да сөзіңді қос алмаймын. Сен түгіл, өз тамағым кейін қалды, Қырлы қазан көжеңнен іше алмаймын. Қарағым, алыс жүрсең әл болайын, Ішетұғын асыңа бал болайын. Іздегенмен Баяның табылмайды, Бұл жерде мен-ақ саған жар болайын. – Сөйлесем, дауысымды созамын ба, Сенің айтқан сөзіңе боламын ба? Құдай қосқан қосағым Баян тұрып, Бір кемпірдің шандырын созамын ба? –Мынау қалай бәле едің тілің ашы, Көжемнің, үйге түсіп, дәмін татшы. Сен жалғызды қоймаспын қайда барсаң, Еркек болсаң, құтылып менен қащы. –Қозы Көрпеш – жолаушы, бір мүсәпір, Балаға өте қызықты кемпір пақыр, Қозы Көрпеш артына қарай қашты, Шығарып ақ тайынша мініп жатыр. Қозыке Керді мініп жетелейді, Тайыншамен кемпір де төтелейді. Тайыншаға мінген соң кемпір кәпір, Ырғайменен мүйізге төпелейді. Жігіттер, қараңыздар мына кепті, Төпелеп тайыншасын кемпір жетті. Бұрынғы Сарыбайдың жел перісі, Ақүйік бүркіт болып о да кепті. Қозының қараңыздар қылығына, Алысса, адам келмес бұлығына. Ақ бүркіт боп алдынан көлденеңдеп, Мінгізіп алып кетті иығына. Құтылды қу кемпірден есен-аман, Жел пері басшы болды сонан әрман. Қозыке айдай балқып, сау-сәлемет Бойына Ай, Таңсықтың жақындаған. Қозының талай жаннан қылығы артық, Сол күнде нұрланып тұр айдай балқып. Ай, Таңсықтың бойы екен жеткен жері, Жолықты бір қойшыға келе жатып. – Жиында бетім сұлу, талдай бойым, Жолаушы ел көксеген менім үйім. Аты арыған бейшара жолаушымын, Тазша құл, жайып жүрсің кімнің қойын? –Қойы еді Қарабайдың жайып жүрген, Аягөздің Ақшиін мекен қылған. ...................................................... Кім едің әлі күнге білмей жүрген? –Ер едім бұл жиһанды жүрген кезіп, Елдің жөнін сұраймын сенен келіп. Қарабайдың малы көп дегеннен соң, Жалданайын деп жүр едім саған келіп. – Жалдағанмен бұл қойды баға алмайсын, Тіл алмай тойынған соң табандайсың. Ертең кетіп, қойыңнан кешке келіп, Қарабайдың жанына жаға алмайсың. –Бұл қойды жас күніңнен жайып едің, Қарабайдан ақы алып бағып едің. Қарабайға шамданып дәндеп тұрсаң, Қысқы-жазғы ақыңды алып па едің? –Бұл қойдан жазы-қысы қалғаным жоқ, Талай бай көп шақырды барғаным жоқ. Уақытым жетпей тұрар күнім толды, Бір қыс, бір жаз ақымды алғаным жоқ. Ақыңды айт алатұғын осы қойдан, Қанша алсаң, маған айт насыбайдан. Қарабайға көрінбей кетіп қалшы, Берейін жиырма-отыз осы қойдан. Бұл қойды жас күнімнен бағушы едім. Қарабайдың жанына жағушы едім. Қасқыр жейтұғын бұл қойды алушыма ем, Жылдық ақыма сегіз тай алушы едім. Қолжазбада өшіп қалған. Сол құлды ашуланып салып қалды, Өгізден құлап түсіп талып қалды. Бір салып, екіншіге келгенінде, Тазшаның жаны шығып өліп қалды. Қозыке қойды жайып ақыл тапты, Таз құлдың бас терісін сойып апты. Айдарының сыртынан баса киіп, Бейне әлгідей тазша боп иіріп апты. Сөйлейін құлақ салсаң әрі-бері, Шамалы ер шалықтайды талай жерді. Атының бір тал қылын жұлып алып, “Тұтатсам, табыс бол” деп қоя берді. Қозыке қойын айдап үйге жүрді, Қозы таз құл болғанын жан білмеді. “Қойды түнге ай, қалай кешікті?”, – деп Түнде алдынан Қарабай шығып келді. – Кебенегім бір жағын тұйықтаппын, Қорық жерге жантайып ұйықтаппын. Маңдайымнан күн өтіп, бойым балқып, Қорықтыққа мас болып ұйықтап қаппын. – Сен тазша құл, бұл қойды баға алмадың, Жақсы жайып жаныма жаға алмадың. Түн болғансын, қайтесің қасқыр шапса, Кешігіп, мұнша неге табандадың?! –Қарабай, көше-көше жөнегесің, Бұрынғының білмеймін өнегесін. Жылда ақыма сегіз тай алушы едім, Биыл менің ақыма не бересің. –Тимаушы [...] кішіге бұл жоқ емес, Асаукер [ат] жабуға тұл жоқ емес, Мағ ан десең , бү гін кет, жаман тазша Сенен басқа бұл жерде құл жоқ емес! – Демеңіз кішкенеде ой жоқ емес, Жылқысы көп кісіге той жоқ емес. Кетсем кетіп қалармын, ей, Қарабай, Бұл елде сенен басқа бай жоқ емес. Қойларын ашуланып үйге айдады, Құлменен екеуі бірге айдады. Баянның асыраған ақ тоқтысы, Қой алдына түсіп ап маңырайды. Қурайлап қойдың алдын озып кетті, Қойының көбі бытырап, тозып кетті. Баян тілін білетін ақ тоқтысы, Ауылға шүйіншілеп озып кетті. Ауылға тоқты келді шүйіншілеп. – Апеке, үйдің шиін жиыншы, – деп. Құрсақта Құдай қосқан жарың келді, Бәйшешектей түрленіп киінші деп. Апеке, жарың келді, жарың келді, Әуелгідей киінші барыңды енді. Апеке, жақсы күтіп, таза сақта, Өзі бағып келеді малыңды енді. –Құлақ салсаң сөйлейін әрлі-берлі, Еркін жүйрік білмейді ылди-өрді. Жалғызды тоқты мазақ қып жүр қайырып, Ішіне Баян қыздың ыза кірді. Баян қыз наза болып жылады енді, Көзінің жасын көл қып бұлады енді. –Ерте кеткен жалғызды еске салып, Қойға мазақ қылдырдың, Құдай, – деді. Тоқтыға ашуланып салып кетті, Сілтеген бұйда пышақ дарып кетті. Бұйда пышақ сілтесе құр түсе ме, Тоқтының ши қарынын жарып кетті. Құлақ салсаң айтамын талай кепті, Тоқтыға пышақ тиіп қаза жетті. “Жазықсыздан жазықсыз өлтірді”, – деп Ақ тоқты көп мәңіреп өліп кетті. “Жігітке тумақ мін” деп бұ жалғанда, Құдай өзің қуат бір аңқайғанда. Жігіттер, таза тыңдап құлағың сал, Қатты екен қой қарғысы со заманда. Сол күнде Қарабайдан Қодар есті, Көрген жандар Қодарды күйеу десті. Аягөздің бойында Жалпақ шиге, Қарабай ертең тұрып соған көшті. Жамағаттар, сөйлейін әрлі-берлі, Батыр көркем аралар талай жерді. “Қой айдайтын қойшының аты еді” – деп, Қозыға бір Көкшолақ әкеп берді. Мінгені Қозыкенің Көкшолақты, Қарнына тебелеп кеп айдапты. Айдалада қой айдап келе жатып, Қозыке әрбірі ойды көп ойлапты. Мұрнының зырасы бар қоңыр саулық Қыз Баянның қойы ғой, – деп ойлапты. Баянның осы қойын сояйын, – деп, Сираққа құрықпенен салып қапты. Қозыке қоя берді Көк шолақты, Қоңыр қойды түрткілеп жаяу бақты. Қоңыр қойды жүргізбей келе жатып, Көшіне Қарабайдың жақындапты. Көште жүрген Баянды таныған соң, Қолын бұлғап дауыстап айғай сапты! – Құлақ салсаң, айтамын талай кепті, Бұдан бұрын көп кісі өтіп кетті. Айғайлаған Таз құлдың даусын естіп, Көк жорғаны салдырып Баян кепті. “Ащы даусың өтті ғой құлағымнан, Мені неге шақырдың, тазша”, – депті. – Қинадым сенің үшін шыбын жанды, Көзім қимай көп бақтым жануарды. Баян-ау, шақырғанға сөге көрме, Мұрнының зырасы бар қойың қапты. –Саласың көш жөнекей даурығыңды, Бастырған қырмызыдан баулығымды. Бастырып Көк шолаққа, шұнақ құлым, Сындырып бір аяғын саулығымды. –Саламын көш жөнекей даурығымды, Бастырып қырмызыдан баулығымды, Бұрын ақсақ қойыңды менен көріп, Сірә, неге қоймайсың, жаулығыңды. Қой жайған Қарабайдың көбегені, Ауылдың ерте көшіп жөнегені. Қоңыр қойдың аяғын сындыра сап, Бұл құлдың жау дегені, не дегені? – Мен болсам Қарабайдың көбегені, Құдайдың көш жөнекей демегені. Бұрын ақсақ қойыңды менен көріп, Бұл күңнің құл дегені, не дегені?! – Қонған соң қоңыр қойды сойдырмасам, Сен құлды сүбесіне тойдырмасам. Кімді құл деп айтасың мәнсіз құлым, Қодарға айтып төбеңді ойдырмасам! –Баян сенің мінгенің тайың ба еді, Қодарға мені шағып байың ба еді? Бір құлменен ұстасып жүр екенсін, Әлі-ақ сенің табармын жайыңды енді. –Қарай гөр, мына құлдың тіл ғанасын, Өзінің тілі пысық қу ғанасын. Қодарға айтсам төбеңді ойып тастар, Сен тазша бұраң сөзді не қыласың? –Дәулеті Қарабайдың мол емес пе, Топ бұзар көкірегім өр емес пе. Жалғызға жасыңда әкең берген болса, Әкең берген қосағың мен емес бе? –Сол жалғыз әкем берген сендей ме екен, Таз құл болып бұ жерге келген бе екен. Қарабайға мал бағып, жалшы болып, Аяғынан тентіреп өлген бе екен? – Айтамын, айт деген соң Баян, танытып, Атыңның жорғалатшы басын тартып. Жасыңда әкең жалғызға берген болса, Қандай байға тиесің менен артық? – Бендені Тәңірі табар пейілі жаман, Қандай күнде беріпті әкем саған. Әкем берген сол жалғыз өзің болсаң, Ай аулақта бір белгі көрсет маған. Таз кептің бауын шешті көрсеткелі, Жығасынан бұрқырап айдар кепті. Бауын шешіп айдарын көрсеткенше, Қодаңдап жылқы айдаған Қодар кепті. –Белең-белең жер келсе белдесесің, Ай аулақта Қодармен тілдесесің. Түйең ауып қалады, көшіңе бар, Теңің емес Тазшамен сөйлесесің. –Тазшаны қой айдаған жын ұрыпты, Бұ құлыңның мінезі бұзылыпты. Көк шолақпен қой айдап келе жатып, Қоңыр қойдың аяғын сындырыпты. – Қойың өлсе қайғырма, күл шырағым, Түйең ауып қалады жүр шырағым. Қоңыр қойдың аяғын бұл сындырса, Мен тығайын аузына сый, шырағым. –Жылқыңды айда, жүрмейді құлын-тайың, Тай қалса, ашуланар Қарабайың. Көш жөнекей жылатып не қыласың, Қонған соң әкем табар құлдың жайын. –Жылқы айдайын жүрмесе құлын-тайым, Тай қалса, қонғанда ұрсар Қарабайым. Қонған соң әкең тапса құлдың жайын, Көш-жөнекей бақыртып не ғылайын. Қодар құл қоқырақтап кетіп қалды, Кіресілі шығасылы есі барды. Қоңыр қойды Баянға өңгертеді, Санынан ер Қозыкем шымшып алды. Өңгеріпті Баянға қоңыр қойды, Өңгергенде санынан шымшып қойды. Жығадан алтын айдар бұрқырап жүр, Шала құмар қылды да тығып қойды, Санынан ойнаған боп шымшып қойды, Айдарды жығасынан Баян көрді, Қонған жерге жеткенше іші күйіп, Артына қарап-қарап мойын талды. Қарабай Жүзағашқа барып қонды, Баяныңың қайғы-дертке іші толды. Жүк түсіріп, үй тігіп жатқанында, Жүгіріп Қарабайға Баян келді. – Әке, бір дерт жабысты маған, – деді, Шығарғалы келіп ем саған, – деді, Ішім толып барады қайғы-дертке, Дерттің емін тауып бер маған, – деді. –Балам-ау, не дерт саған болды, – деді, Дерт жабысты дегенің жаман, – деді. Қыз бала қонбай қырға шықпас болар, Дертіңнің мәнісін айт маған, – деді. –Тазшаның қиуадан табылғаны, Қой жусап, ойпаң жерге аңырғаны. Қой өңгеріп санымнан шымшып алды, Тазшаның шымшығаны не ғылғаны? Тазшаның қиуадан табылғаны, Қой жусап, ойпаң жерге аңырғаны. Қой өң гертіп, саның нан шымшып алса, Сені көріп есінен жаңылғаны. –Осы тазша құл емес неғылса да, Тегі саған құл болмас жалынсаң да. Қой өңгертіп санымнан шымшып кетті, Сол біреудің жалғызы не қылсаң да. –Сол таз құл жақсы болса, ақыл тапсын, Ақыл тауып, Қодардан сүйтіп ассын. Ол біреудің жалғызы болса, балам, Қойдан шығып, келсін де жылқы бақсын. –Осы тазша құл емес неғылсаң да, Алысты жуық, жуықты бар қылсаң да. Маған десең жылқыңды жау әпкетсін, Бір солқылдақ жалғыз ғой не ғылсаң да. –Балам-ау шығардың ба дертті, – деді, Бір тазшаға құмар боп нетті, – деді. Сеніменен ақсүйек тазша ойнаса, Ендеше үйде тұрсын тіпті, – деді. Баянның қайғы-дерті жазылады, Үй тігіп, опа-еңлік жағынады. Кешке таман шыққалы қой алдына, Бір ағаштан ақсүйек жонып алды. Құтқармас қашағанды салған құрық, Жайған қойға қарайды Баян жүріп. Қой қарасын көрген соң үш қыз шықты, Анда-санда ақсүйек лақтырып. Бендеге Құдай қосар әрбір істі, Қозыке жас та болса тым-ақ үшті. Баян қыз бір ақ сүйек лақтырса, Қозыкенің қасына жақын түсті. Қараңдар тамаша ғып екі нарды, Ақсүйекпен Қозыны періп қалды. Көк шолақтың үстінен қарғып түсіп, Ақсүйекті бассалып жатып қалды. Бас салып ақсүйекті жатып алды, Үш қыз келіп үстіне ұрыс салды. Ары-бері қалжыңдап ойнаған боп, Таз кебін Баян сонда жұлып алды. Таз кебін Баян сонда жұлып алды, Жарқырап алтын айдар түсе қалды. Қозының шырайына тақат қылмай, Қыз Баян қайран болып талып қалды. Баян қалды мұратқа сонда жетіп, Жау жеңгесі көріп тұр ішке тоқып. “Бенде көрмей шет жақта өсіп ең” деп, Қозыке тұрғызыпты қағып-соғып. Таз кебін қайта киіп, үйге келді, Бәйбіше қарны ашты деп тамақ берді. Тұра келіп аяқты қолына алып, Қайтадан бәйбішеге ұсынды енді. Бәйбіше жақсы тамақ пісіреді, Алдын ішпей тамақтың қысылады. Осы бала әдетті нәсілі бар, Қарашы, берген асты ұсынады. – Е, шеше, шын жүрекпен ойласаңыз, Құрсақта жетім қалып, болдым арсыз. Баянның соңынан еріп жүрген, Туғалы ғаріп болған біз бір арсыз. – Өзің бір жас баласың, талабың зор, Қодардай кесек емес, танисың жол. Шырағым, енді қойды бақпай-ақ қой, Балаларды ойнатып үйімде жүр. Үйіне түн болған соң Баян келді, Сол күн ойнап, екеуі қызық көрді. Бір жау қатын екеуін көзі шалып, Қодарға таң атқан соң хабар берді. Жылқыға жаяу келді Қодарды іздеп, “Таз құлменен қосылды арсыз қыз” деп. Қодар құлға келерде жақсаттанды, “Тазшаны алып, қыз сырын айтбайды”, – деп. Ішіне Қодар құлдың суық кірді, Ауылға сол қатынды алып жүрді. “Жылқы малды отарға айдаймын”, – деп, Келді де Қарабайға жауап берді: – Айдасаң, отарыңа айда, – деді, Көкорайға биеңді байла, – деді. Жоғарғы елдің қатынын жиып келіп, Отар барсаң, қосыңды майла, – деді. Бұл Қодар Тазша құлдан қатер алды, Қорқытып қатындарды жиып алды. Әр қатынмен арсылдай бір ұрысып, Кешке шейін тоғыз қос тігіп алды. Жылқыға тоғыз қосын тігіп алды, Қайтып кеп бәйбішеге кісі салды: –Бақыршыға алайын Тазшаны бер, Біз бақпасақ кім бағады осы малды? –Отар барса, ауылды сағынады, Жылқы бақса, бірталай дау қылады, Әжетке жарамаған бір баланы – Апырау, мұны сұрап не ғылады? –Біз жылқыда жүргенде қосты қарап, Бақыр ассын сорпаның майын жалап. Жылқыдан суықсырап келгенімде, Кептірсін байпағымды отқа қалап. –Жылқысы Қарабайдың қара жал-ды, Ер қайда Қарабайдай болған малды? Үйде жүрген баланы не ғыласың? Апарғанмен әжетке жарамайды. – Бұл бала бізге берсең, олжа емес пе, Астында көк шолақ ат қойда емес пе? Түнде келіп қосыма жатқанымда, Аяқ қымтап берсе де пайда емес пе? –Қодар-ау жылқы баққан сен бір жалшы, Жайдақтап Бақа айғырды салдың қамшы. Үйде жүрген баланы бере алмаймын, Керек болса, бір кісі жалдап алшы. –Бермейсің бір баланы ішің бұрып, Кептірсін шұлғауымды қоста жүріп. Сұраған бір баланы қимай тұрсың, Бәйбіше, шегіншегің қалшы құрып. –Ойласам, Қодар сенің ақылың жоқ, Осы бала басыңа қып-қызыл жүк. Апарғанмен тіліңді тіпті алмайды, Өзіңді бір тоңқайтар масқара қып. –Жаман қар, жалпылдамай тазшаны бер, Тазшаның іші толған қайғы мен шер. Қоста жүрсін сорпаның майын жалап, Семірген соң құлыңның қызығын көр. – Бай айтты: бұл тазшаны берелік те, Айтқанына Қодардың көнелік те. Қосына апарып жұмсасын Қодар батыр, Қызығын екеуінің көрелік те. Бәйбіше айтты: – Баланы өлтіреді, Өлтірмесе, бір жаққа жетіреді. Қодар құлға бермей-ақ қояр едік, Ауылдың өте мазасын кетіреді. Жылқысын ер Қарабай отар қылды, Құдайына тапсырды Қодар құлды. “Тазшаны бермеймін” деп ашуланып, Ауылдың тырқыратып итін қуды. Қарабай қатынымен кеңес құрды, Жасырмас бір-бірінен ішкі сырды: –Қатын байғұс, тазшаны бер де, құтыл, Мына құл ашуланып итті қырды. Тазшаны Қодар құлға бермек болды, Тазша да Қодарменен жүрмек болды. Тазшаны алып Қодар құл келе жатыр, Жол үстінде бірталай ермек қылды: – Тай мінуге келе ме қайрат күшің, Үлкен атпен болмасын сенің ісің. Қостан ет жеп, сорпа ішіп тойған соң, Қыз қойнына баруға жараймысың? –Қодар-ау, жас күнімнен болдым сарсаң, Қыз дегенің қиын ба ойыма алсам. Тазшаңыздың өнерін көрер едің, Қойнына Баян қыздың алып барсаң. –Қан толғыр, сөзің [құрсын], мұндар шұнақ, Баянды аузыңа алма, біздің шырақ. Түн болған соң жетелеп алып келсем, Шұнаңдап ойнар едің ұялмай-ақ. –Отарға Қодар кетті жылқысын айдап, Тоғыз бие сойыпты қосын майлап. Қос басына бір бие сойып тастап, Қазыны Қодар жатыр қия шайнап. Қодар құл тоғыз қосты талқандайды, Таңдап-таңдап мінеді ай маңдайды. “Тамам құлдың бәрін де қорқытсам”, – деп, Ер Қодар солайша ой ойлайды Ер Қодар құлдың бәрін жиып алды, Бір ойын қылайын деп хабар салды. Тоқсан дөңбек өңгеріп әпкеліңдер, Ағасының кісі білмес ойыны барды. Тоқсан құл тоқсан айғыр мініп алды, Тоқсаны дөңбек іздеп атын салды. Тоғыз түйе тобылғы қолмен жұлып, Ер Қодар қос артына үйіп салды. От қойып тобылғыға өртеп қойды, Шөгіп жатқан түйедей тағы болды. Өңгеріп бір-бір дөңбек алып келді, Қодарға қайтеміз деп хабар берді. Қодар шығып қосынан көрді дағы, “Бәрін де бір жерге үй” – деп жарлық қылды. Тоқсан тазша ойын қып ойран салды, Үш-төрт басып алшаңдап Қодар барды. Бәрін де құл біткеннің жиып алып, Әпкелген дөңбегіне таңып салды. Оларға Құдай берген таудай талап, Қорқытты құлдың бәрін отқа қалап. Әр құлды дөңбектегі бір бақыртып, Ер Қодар қорқытып жүр қойдай санап. Қодарға құлдың бәрі жалынады, Отқа күйіп өкпесі қабынады. “Қодар-ау, не бұйырсаң бұзбалық”, – деп Құлдар қорқып жанынан зар жылады. Қорқытып құлдың бәрін шешіп салды, Қылғанына Қозыке қайран қалды. Жалғыз қалған балаға кезек келіп, Қодар құл от басына жақындады. Мініп ап байталына борбайлайды, Сескеніп “шақырды” деп қозғалмайды. Тазшалардан дәндеген Қодарға енді, Қозыке айдауына еш болмайды. Қодардың ашуланып өзі жүрді, Келе жатып ақырып дүрілдеді. –Неден үміт қып тұрсың, шұнақ мұндар, Тоқсан құл бір қолыма ілінбеді! –Тамам құл ілінбеген жаман шығар, Жер түрткен Қодар доңыз, қабан шығар. Дәндеген тамам құлмен қалжыңдай бер, Өзім бала болсам да, қояң шығар. Жылқысы Қарабайдың қара жал-ды, Бойына теңгермейді тірі жанды. “Шақырғанда тілімді алмадың”, – деп, Тазшаны шоқпар алып кеп салып қалды. Қодардың жағасынан ұстап алды, Қодар құл аттан ауып жерде қарды. Екеуі қарбаң-құрбаң тартыс қылып, Қодарды аттан алып жерге салды. “Өз қылғаның өзіңе қыламын”, – деп, Бір дөңбекке Қодарды таңып салды. Қозыкеге Құдай берді таудай талап, Күші бар қырық кісілік жалғыз қарақ. Қодарды дөңбегімен көтеріп ап, Өзі жаққан отына қойды қалап. Қодар жатыр бақырып, ойбай салып, Бақырады дауысы жерді жарып. Тобылғының шоғына қалап қойса, Арқасы шыжылдайды майдай жанып. Қодарды от ішінде қамшылайды, “Қостағы ерке інім, сен”, – деп жылайды. От қызуы өткен соң Қодар құлдың, Майы ағып арқасынан тамшылайды. –Ит Қодар, босатпасам өлемісің, Сөзіме менің айтқан көнемісің. Жанып жатқан азаптан босатамын, Өзіме мал билігін беремісің. –Қарағым, айналайын өлдім, – деді, Туғалы көрмегенді көрдім, – деді. Азабыңды тарта гөр “рақым” қып, Ерік сіздікі, билігін бердім, – деді. –Азапқа қу жаныңды ұрайын ба, Жаныңды ақиретке бұрайын ба? Тоқсан құлдың барлығын өзім билеп, Бәріне үкімші боп тұрайын ба? –Қарағым, айналайын, өлдім, – деді, Не деген әміріңе көндім, – деді. Оттан жырақ қыла көр, ер Қозыке, Тамам құлдың билігін бердім, – деді. – Ит Қодар, жібермесем өлемісің, Мен шақырсам қышқырып келемісің. Қызыл оттан шығарып жіберейін, Қыз билігін өзіме беремісің. –Тегінде бүйте берсең, өлемін ғой, Не деген әміріңе көнемін ғой. Ай мен Таңсық дейтұғын екі қыз бар, Екеуінің билігін беремін ғой. –Шын менің әміріме көнемісің, Көнбесең азап тартып өлемісің. “Екі қызды ал” дегенің не дегенің, Екеуінен Баянды бөлемісің? –Қарағым, осы сөзің жанға кейіт, Өлген адам – топырақ, болар бейіт. Бір өзіңе екі қыз аз бола ма, Жолында мен Баянның өлсем – шейіт. –Қодар-ау, шыныңменен өлгенің бе, Ісіне құдіреттің көнгенің бе? “Баян қызды беремін” деп айта алмайсың, Баян үшін азапты көргенің бе? – Босатсайшы, қарағым, ойбай арқам, Әли Жаппар төре едім мен бір салқам. “Жұдырықтай баладан жығылдың”, – деп, Есітсе, мені сөгер Баян қалқам. Қодардың есі-түсі кетіп қалды, От өтіп сүйегіне жетіп қалды. Еттен өтіп сүйегі көрінген соң, Қодарды дөңбегінен шешіп салды. Қодарға Қозы Көрпеш қылғансыды, Қорқытып тамам құлды маңғазсыды. Еттен өтіп сүйегі көрінсе де, Ер Қодар үш күн жатып есін жиді. Қодар жүр Қозыкені есіне алып, Ашумен бір биені салды жарып. Ер Қодар бір биені сойып алып, Жарасын жазып алды майға малып. Тамам құл ішіп жатыр бие байлап, Күнде бие сояды қосын майлап. Құл мен малдың билігін алғаннан соң, Алтайға Қозы кетті жылқыны айдап. Қодардың жалғыз қалып әлі кетті, Көп жылқыны Ертістен айдап өтті. Жолбарыстай мықтымен алысам, – деп, Қодар құлды Құдайым тентіретті. Жылқыны айдай-айдай Алтай барды, Бір бүтін екі арада жарты айды алды. Ат айдап алты қабат баса шалып, Көңілі сүйген жеріне жылқы салды. Қодар құл үш айда әрең жазылады, Жылқының ізі жол боп қазылады. Жылқының сүрлеуіне Қодар түсіп, Жылқыны бір көрсет деп зар жылады. Жылқыны Қодар жүрді жаяу іздеп, Алтайда бағып жатыр жайлап-күздеп. “Тірі күнде жылқыны бір көрсем”, – деп, Келеді бір Құдайдан тілек тілеп. Оларға Құдай берген әруақты, Алтайдан Қодар іздеп жылқы тапты. Қодар құл бұрынғыдан айрылып қап, Тынышына қақаңдамай жылқы бақты. Қодар жүріп жылқыда ой ойлайды, Қозыға ақылдассам деп ойлайды. Қозыдан разылық сұрап алып, Елге бір барып келсем деп ойлайды. Сөйлейін құлақ салсаң, әрлі-берлі, Еркін жүйрік білмейді ылди-өрді. “Баладан тілек қылып сұрайын”, – деп, Қодар байғұс жүгіріп қосқа келді. –Былтырдан соң көрмедік Баян қызды, Жүде тозып бит жеді арқамызды. Үйге барып келейін күліп-ойнап, Рұқсат беріп, жіберсең, – деді, – бізді. –Бақа айғырмен келе гөр барсаң барып, Өзге жылқы жарамас жолда қалып. Баян саған барған соң не бермейді, Келіңіз жарыңыздан сарқыт алып. –Келейін Алтай таудан барып қана, Үш күн жатып Баянға дарып қана. Мен барған соң әртүрлі тамақ берер, Келейін саған сарқыт алып қана. Мінді де Бақа айғырға, Қодар кетті, Алтайдан Түлкіліге түсте жетті. Түлкілінің төсінде түйе жайған Келді де Қарабайға сәлемдесті. –Келдің бе есен-аман, Қодар батыр, Аман ба баққан малың қайда жатыр? Ермектесіп барайық түйе жиып, Басында Жүзағаштың ауыл отыр. –Қарабай сәлемдесе келдім саған, Өтіп кетсе бендеден қалар заман. Алтайда қыстай жылқы жалғыз бақтым, Малыңның өзің көрген бәрі де аман. –Қодар-ау, бүгін келдің Алтай жайлап, Арытып Бақа айғырды баса байлап. Малыңның амандығын асықпай айт, Баралық кешке таман түйені айдап. –Қарабай, көп сандалмай түйеңді жи, Берер болсаң Баянды басымен қи. Екеумізді екі жерде ғашық қылмай, Оңашада Баянның некесін қи. – Қодар-ау, тентек қандай, қиял қандай, Бұлаңдайсың Баянды сен алғандай. Бір баланы отарға әпкетіп ең, Сол балам бар ма, жоқ па әлде қандай? –Сол балаңда бір мінез барағырақ, Мінезі ойнағанға тарағырақ. Ол мінезбен отардан үйге келсе, Жіберер бір күн қуып Баян қарақ. Сөйтті де Бақа айғырды мініп алды, Айғырды жүрмейсің деп бауырлады. Жүзағашпен Түлкілі – ара күндік, Ылазымда зырлатып жетіп барды. Үйіне Қарабайдың түсе қалып, Бәйбішеден амандасып бір тіл алды. Қодар құлдың көңлінде Баян қыз жүр, “Баян қайда кетті?” – деп алаңдады. –Бәйбіше, Баян қайда, үйіңде жоқ, Даладан келе ме деп көңілім тоқ. Отардан былтыр кетіп, биыл келдім, Баянды бек сағындым төменші боп. – Қодар-ау, Баян қызға болма құмар, Таққаның Бақа айғырға алтын тұмар. Әлі кеп амандасар асықпай тұр, Қыздармен серуенде жүрген шығар. Сызылып қырмызыдай Баян келді, Ер Қодар оны көріп күлімдеді. “Жорғаңды семіз қылып бағып жүрмін, Қодарыңа бетіңнен сүйгіз”, – деді. –Қодар-ау, сүйдіргенім неғылғаным, Өсекке сүйдірген соң таңылғаным. Жылқыдан кеп бетіңнен сүйдір дейсің, Бұл сөзің дұрыс емес, жаңылғаның. –Бетіңнен бір сүйдірсең нең кетеді? Қодарың мұратына бір жетеді. Асылыңменен бетіңнен бір сүйдірсең, Баянжан сонда бойың ер жетеді. –Қодар-ау, жаман сөзді айтпа маған, Біздерге ондай сөзің жарамаған. Менен басқа кісіге айт бұл сөзіңді, Өзіңнің қадірсіз боп кетер бағаң. Қодар құл сөз сөйлейді әрлі-берлі, Шын жүйрік талғамас ылди-өрді. Қодар құлдың артынан түйе жиып, Қарабай бек наза боп кешке келді. –Неғылдым Жаппар ие бір ұл бермей, Қор болып Қодар құлға жүрмін өлмей. Ай аулақта бір сөзі өтіп кетті, Қодарды жөнелтіңіз тамақ бермей. Қодардың бұл келгенін қош көрмеңіз, Күле сөйлеп, жауап қып, қас кермеңіз. Жақсы тамақ берген соң дәндеп кетер, Мойын-сойын болмаса, дым бермеңіз. Қодар сонда білмейді барды-жоқты, Тегі өзі білмейді екен ашты-тоқты. Өкпе-бауыр, бір жөргем берген екен, Сорпаның қоқымына былғап соқты. Құрайлап қойшы айдайды жайған қойын, Сылап-сипап өсірген Баян бойын. Қарабайдың үйінде үш күн жатса, Аттанар күн бергені жарты мойын. Құлағың сал айтайын енді кепті, Бізден бұрын көп адам өтіп кетті. Жарты мойын қолына алды дағы, Қыз Баянның қасына жетіп кепті. Отардан Қодар келген құстай түлеп, Үш қарыс сайманы бар жұрттан бөлек. Баянменен сөйлесіп тұрған жерде, Қодарға бой бермейді қонышын тіреп. –Астыңда мінген жорғаң болдыр, Баян, Осы жерде жақындығың білдір, Баян. Жорғаңды семіз сақтап ап келемін, Шынымен жарым болсаң міндір, Баян. Баянның ішкі сырын кім біледі, Жақындығын Қодарға білдіреді. “Жақсы қылып жылқыңды бағып жүр”, – деп, Аяқтың өкшесінен сүйдіреді. Баянның өкшесінен сүйіп кетті, Қодардың тұла бойы иіп кетті. Алты өгіздің терісі – етігі бар, Екі қонышқа сорғалап толып кетті. – Е, Баянжан, сенің [үшін] қара басым, Айтарға толып жатыр саған назым. Тазшамен көш-жөнекей сөйлескен соң, Бойыма тарамай жүр ішкен асым. –Сөйлесіп бір құлменен неғылайын, Айтпасаң да білемін құлдың жайын. Сен тұрғанда бір тазды неғылайын, Салмай-ақ жүре берші сарыуайым. –Баянжан, тіпті разы болдым саған, Жылқы баққан жігіттің бәрі жаман. Бойы ісініп қонышынан асып кетті, Балағының аузынан сорғалаған. Жылқыға Қодар қайтты өлеңдетіп, Қалады Бақа айғырды көлеңдетіп. Тебінсе екі етігі сорқылдайды, Жылқыға кешке жақын келді жетіп. Қодардың қараңыздар тетігіне, Өтірік сөз айтқанына жетігіне. Тамам құл көргеннен соң сұрап жатыр, “Қодар-ау, не болған, – деп, – етігіңе?” – Жолымда Ертіс деген жаман бұлақ, Аға алмай батпақ болып жатыр жылап. Ат жығылып, етігім суға толды, Көп сұрап неғыласың, құлдар шұнақ. Баянның маған қарап мойны талды, Бақпаңыз деп айтады жылқы малды. Баянға көп өкпелеп жатып едім, Бір қатын көп жалынып алып барды. Баян келіп жығылды аяғыма, Күлсе екен деп қарайды қабағыма. Қарабай қатынымен қабат сыйлап, Шекер-балын төктірді тамағыма. Құшақтап әр жерімді сипалаған, Аямай қимыл қылды Қодар ағаң. Таңға [жақын] бір меспен су әпкеліп, Қодарды тамам қыздар тазалаған. Қыздар келді Қодарды көреміз, – деп, Қодарға не сұраса береміз, – деп. Қайтам десе жылқыға жібермейік, Бәріміз де соңынан ереміз, – деп. Көп алданбай жылқыға қайтып кеттім, “Жақында келемін” деп айтып кеттім. Баянжанның назары сынады деп, Үш-ақ күн құшақтап жатып кеттім. Қозы айтты: – Қодар үйге барып келдің, Баянға үш күн жатып дарып келдің. Сіз кеткен соң сағындық қолыңызды, Біздерге сарқытыңнан не әпкелдің? –Қарабай Жүзағашқа қонып қалды, Ауылға бір топ қонақ келіп қалды. Бір дорба өрік-мейіз беріп еді, Жүрерімде асығып ұмыт қалды. –Келейін, Қодар батыр, мен де барып, Қалтаға мейіз берген саған салып. Сендей бізді күтерге жарымыз жоқ, Келейін бәйбішеден бір дәм татып. –Шырағым, барам дейсің мені көріп, Барсаң, күтпес бәйбіше тамақ беріп. Барған кісі тамағын апармаса, Бекер барған қалады аштан өліп. – Сен, Қодар, не бітірдің үйге барып, Мүжідің жарты мойын қолыңа алып. Мен барған соң тамақтың бәрін берер, Ер Қодар, келген екен көңілің қалып. –Шырағым, тіпті барма тілімді алсаң, Бәйбіше түк бермейді маған нансаң. Жаның ашып айтамын сүйгенімнен, Ұят қой, қарның ашып өліп қалсаң. –Үйінде Баян отыр қасын керіп, Алтын, гауһар жібектен нөкір өріп. Он күнге шыдамасам, не боламын? Үйінде жатайыншы өлсем, өліп. –Келе ғой Бақа айғырмен барсаң барып, Айғыр ыза қылмасын жолда қалып. Бір-ақ қонып қайтып кел, көп кешікпей, Қодардан таяқ жерсің ғафыл қалып. Мінді де Бақа айғырға Қозы кетті, Алтайдан Түлкіліге түсте жетті. Далада түйе жайған Қарабайға, Келді де Қозы Көрпеш сәлемдесті. – Келдің бе есен-аман, тазша батыр, Баққан малың аман ба, қайда жатыр? Ермектесіп түйе айдап бір барайық, Жүзағаштан жоғары ауыл отыр. –Ер жігіт әр нәрсеге қылар сабыр, Алтайда жылқы малың аман жатыр. Ішімде бір дертім бар адам білмес, Дәулетің арқандалған біз бір пақыр. –Дертіңді шығардың ба, тазша батыр, Мұныңды білуші едім, байғұс пақыр. Қарның ашып, шөліркеп шаршап келсең, Қосымда алты қарын қымызым жатыр. –Қозының Қарабайға дерті шықты, Өзі жас болса дағы тіпті мықты, Айран менен қымызын қолына алып, Қарнымен көтеріп бір-ақ жұтты. Айраны мен қымызын ішіп қойды, Шөліркеп келген бала тамам тойды. “Осы бала жарамды бала ғой”, – деп, Қарабай ойлап отыр әр бір ойды. Қарабай сол баланы жақсы көрді, Шөлдеген жайын біліп сусын берді. Қарабайға мінгізіп Бақа айғырды, Түйені айғай салып жаяу жиды. Екеуі түйені айдап үйге келді, Қарабай қатынына айта келді. –Осы келген баланы күтіп жібер, Іші алтын, тоны жаман бір ұл келді. –Ей, байым, саған берді мал менен бақ, Жаратқан баршамызды бір жалғыз Хақ. Тегі сіз ешбір нәрсені аңдамайсыз, Баланы мен білемін ежелден-ақ. Бәйбіше тамақ қылды талқан болып, Балаға қарамай жүр көңілі толып. Көзі көріп, құлағы былтыр сезген, Үй сығалап Баян жүр сыртта тұрып. Алуа-шекер тамағын төгіп салды, Тағы да асып таратты жая-жалды. Жақсы тамақ ішкізіп сыйлаған соң, Бір жақсы үйге Қозыға төсек салды. Бір жақсы үйден Қозыға төсек берді, Сығалап сырттан жүріп қыздар көрді. Қозы Көрпеш төсекке жатқаннан соң, Алтын тонын бүркеніп Баян келді. Қозының қараңыздар ақылына, Жаңа келді Баяндай жақынына. Баян келіп оятса, қозғалмайды, Қараңыз жауап бермей жатуына. Кей жаман құл деп айтса арланады, Мал бағып Қарабайға жалданады. “Жалғызым бір қиялмен жатыр ғой” деп, Қасында Баян тұрып зарланады. –Жалғызым, мен қасыңа келіп тұрмын, Көңлімді шыныменен беріп тұрмын. Жапанға жалғыз біткен сен бір шынар, Құлын-тайдай айқаспай болдым құмар. Жасаған мұратыма жеткізе ме, Көңлімнен қай мезгілде қайғым шығар? –Қызы едің Қарабайдың, атың – Баян, Ішімдегі сырымды кімге жаям. Нәсілі жоқ бір құлмен болдың үйір, Әкең маған қосқаны – Құдайға аян. –Жалғызым, олай деме жарыңды енді, Жарыңа кінә қойып тарынба енді. Көңілімнен ине жіптей қаяу тауып, Сонда шаш қара қойдай қанымды енді. –Ей, Баян, сен деп жүрген мен бір арсыз, Қодар байың тұрғанда көңілің қамсыз. Мені тастап бір құлға көңіл бердің, Қодарға тиемін деп малсыз, жансыз. – Қарағым, алыс кетсең сағынамын, Үйде айтқан жеріңнен табыламын. Құдай қосқан қосағым сен тұрғанда, Бір құлды тентіреген не қыламын?! –Баян-ау, жамылғаның алтын мен зер, Табылмаса адамға бірталай өр. Аузың адал болса да, көңілің қара, “Ақпын” деп қасамменен жаныңды бер. Баян сонда “бисмілдә” аузына алды, Дәрет үшін құманды қолына алды. “Ақтығыма жанымды беремін” деп, Жүкте тұрған “Құранға” қолын салды. Баян сені алам деп әркім келді, Құрсақта атастырып саған берді. “Жүктегі Құранды алам” деп жүгірген соң, “Қодардан ақ екен” деп сонда сенді. Сенген соң келіп кірді күймесіне, Күйменің қолын қойды түймесіне. Тар күйменің ішінде бір күн ойнап, Жеткендей болып қалды дүниесіне. Баянның сол күнінде дауысы зарлы, Қыз Баян ойлатқан жоқ уайым-арды. Бір түнде алпыс мініп қызмет қылды, Қуаты Қозыкенің сонша бар-ды. Жиылып таң атқан соң қыздар келді, Ақ торғыннан бір жейде тығып берді. Қодар көріп бір жанжал қыла ма деп, Жағасына киіз сап бүгіп берді. Жылқыға Қозы Көрпеш қайтып кетті, Бірігіп Баян қызбен жатып кетті. Бақа айғыр қанша шапса болдырмайды, Алтайға құстай ұшып дымда жетті. Ер Қодар тамам құлға қожақтайды, Құл болып Қарабайға жылқы жайды. Қыз Баян сәлемдеме берді ме деп, Азырақ Қозыкені мазақтайды. –Қарабай Жүзағашты жерледі ме, Қыз Баян сәлемдеме бермеді ме? “Қодар бақыр сағынып жүрген-ді”, – деп, Өзі іздеп мұнда бізді келмеді ме? – Баяның өрік-мейіз жеп отыр ғой, Сені аузына көп алмай тек отыр ғой. Қыз Баян сәлемдеме бергені сол – “Аузына сиейін мен” деп отыр ғой. –Мен кеткен соң қалған ғой байға жарып, Қанын төгіп келейін ертең барып. Қойнындағы пышағын суырып алып, Қодар батыр қояды жанып-жанып. “Жүзқараға барам” деп жайнаңдайды, Шоқпары күйген шойындай қылаңдайды. Түстік жерге барғанда жанын сыйпап, Шоқпарын сонда жоқтап алаңдайды. Шоқпарын алып қалды Қозыке ұрлай, Байталын болдыртыпты сабай-сабай. Қоста қалған шоқпарын Қодар батыр, Сол күні таба алмай жүр жолдан қарай. Шоқпарын қарай-қарай қайтып келді, Жолдан қарап жүргенін әркім көрді. “Баянды керіп қойып, сабадым” деп, Мақтанып жылқышыға айтып келді. Отардан қайта көшті елге таман, Жылқы өткізді Жайсаң көл дариядан. Алтайда бір қыс, бір жаз отар жатып, Жылқысы келе жатыр есен-аман. Отаршы үйге қайтты Алтай жайлап, Жеткізді Аягөзге екі айда айдап. Өңкей құлды тағы да сабайын деп, Қодар құл алған екен бір ой ойлап. Қодар батыр отардан келген екен, Тай мен құлын алдында желген екен. Қарабайдың ауылына жақындасам, Баянға бір мақтансам деген екен. Еліне келіп қалды жылқыны айдап, Қодар құл Бақа айғырға мінді жайдақ. Құл біткеннің бәрін де сабайын деп, Қодар шауып келеді нажағайлап. Қозы Көрпеш Қодармен бірге шапты, Ішінен бір ой ойлап, ақыл тапты. Шауып жүрген Қодарды көргеннен соң, Атының басын тартып, тұра қайтты. Бұлардың Баян көрді тамашасын, Қозы Көрпеш атының тартты басын. “Мынау ит әлі жеңіп жүре ме?” – деп, Көзінің төгіп тұрды Баян жасын. –Қозыке, қорықтың ба сізге нетті? Қодардың тоқсан құлға ызасы өтті. Бақа айғырмен ит құлды қоқаңдатып, Дұшпаныңнан аласың қашан кекті? Шамалы ер шалықтайды талай жерде, Қодардай көре алмадым туған ерді. Бір құлдан мұнша қорқып қор болғанша, Өліп мекен қылсайшы қара жерді. Бір құлдан мұнша қорқып қашқаның ба, Жанып тұрған көңлімді басқаның ба? Осы құлдан жеңіліп, таяқ жесең, Ұйқым келмей өлермін жатқанымда. Баян сөзі Қозыға қамшы болды, Жас та болса біледі әр бір жолды. Баян сөзін Қозыке есітіген соң, Атына қамшы басты оңды-солды. Қозы Көрпеш ойланды намысты енді, Екеуі бейпіл күшке салысты енді. Жағасынан ұстасып бір-бірінің, Екеуі ат үстінде алысты енді. Жігіттер, қараңыздар мына кепті, Қодар мен Қозы Көрпеш болған кекті. Қодарға қолы барып тигенен соң, Ат үстінен көтеріп алып кетті. Қодардың қызыл тілі салақтайды, Артында екі көзі алақтайды. Алдына алып Қозыке шауып жүрсе, Аяғы байтеректей далақтайды. –Е, қарағым, қоя бер, ойбай, ішім, Ақсабанда көрінген жаман түсім. Зор келген соң бұтыма тышып қойдым, Боқтың иісі сасыған білмеймісің. Қозыкеге жалынды Қодар батыр, Қыз Баян оны көріп күліп жатыр. Қозыке жерге тастап жіберген соң, Жерге боғын үйкелеп сүртіп жатыр. – Ойбай, Баян, қайдасың, аттан-аттан, Өкпелесем қойныңа бірде жатпан. Өзім жоқта бір байды тауып алып, “Теңім” деп қосылдың ба, Құдай атқан?! Жиылған жан көрген соң күледі енді, Қозыкенің мықтысын біледі енді. Қозының қайратына шыдай алмай, Сандалып олай-бұлай жүреді енді. Қодар жүр ел бетіне қарай алмай, Қозының ызасына шыдай алмай. Сол күнде Тайлақ деген бір биі бар, Жүгіріп соған барды шыдай алмай. Баян сұлу көрінер шоғыменен, Бекер барды көтінің боғыменен. Тайлақ бидің үйіне кіргенінде, Етегін басып кірді қолыменен. –Арыз айта келіп ем, Тайлақ, саған, Қарабайдың Баянын берген маған. Мен жоқта бір күйеуді тауып алып, Бермеймін деп салып жүр ақырзаман. Бір жолда бұл Қарабай өліп еді, Қодар құл іздеп жүріп келіп еді. Сегіз мес су әпкеліп бергенен соң, Баянды сонда маған “берем”, – деді. –Ас болар жеті күнде ұлы жиын, Қызын бермей Қодарға болды қиын. Хан жиынның ішінде шақыртып ап, Ақыңды қалдырмайын жалғыз тиын. –Ақы алмаймын Баянды ала алмасам, Не болдым бір жігіттен жаман болсам. Ашумен құса болып ішім өтті, Тақсыр би, сөге көрме адам болсаң. Ас болар жеті күнде ұлы жиын, Жиынға жан жиылды бүкіл жерден. Қарабай мен бәйбіше асқа келді, Алып келді жүз басты үлкен үйін. Жиынға Қодар келді өзі жалғыз, Дәметкен бұйырмастан ол бір арсыз. Тайлақ биге келді де тағы айтты, Ісімді әнегүнгі не қыласыз? Тайлақ би шақырып алды Қарабайды, Баянды алған Қозыке іші майлы. Қарабайды шақыртып алдына алды, Кемел би – ақылы мол, үлкен ойлы. –Қарабай, дәулетің мол, жүрдің бе аман? Өтеді әр кімнен-ақ мына заман. Арыз қылып алдыма екі келді, Қызды суға саттың ба құлға тамам? –Қодардың дәулетінде тамағым тоқ, Мыйсыз құл былжырақтап шайнап жүр боқ. Тамақ үшін тентіреп сенген құлға, Қызымды суға сатып бергенім жоқ. –Қодар айтты: сөзіме нанамысың, Уәдеңді, Қарабай, білемісің? “Баянды су әпкелсең, беремін”, – деп, Уәде айтқан сөзіңнен танамысың?! –Бір сөзді мазақ қылып айтып едім, Айтқан сөзден тоба қып қайтып едім. Ақылсыз құл көңлімен мал бақсын деп, Аужайын осылай деп тартып едім. – Қарабай, жалғыз сөзді айттың маған, Не себептен уәдеңнен қайттың тамам? Сол күнде рас қылып айтып едің, Болып тұр осы күнде сөзің жаман. –Би айтты: арыз қылып келдің маған, Суға қызын [бай] нағып сатты саған. Ақың болса ал дағы жайыңа жүр, Су үшін қыз сұрауың жарамаған. –Баян үшін бергенім – сегіз мес су, Азбан қылып семіртті мені бір бу. Тоқтамасқа амал не, би айтқан соң, Суыма арақ беріп, ақымды жу. Барады заман өтіп жылдан-жылға, Қарабай арақ берді Қодар құлға. Қодар сонда бір ойды тағы тапты, Қозыны арақ беріп мас қылуға. Бұл ісім мақұл ма екен қылып жүрген, Жиында мен бір жорға желіп жүрген. Тентегімді мақұл қып кешер ме екен, Қозыға арақ беріп сый қып жүрген. Сый қылып ішкізейін арағымды, Шақырып алып келіп қарағымды. Өзім барып шақырсам кім сөгеді, Жомарттық қылып жүрген талабымды. Қозыны шақырғалы өзі жүрді, Қозы – Баян бір үйде жатыр еді. Екеуінің жатқанын көргеннен соң, Қодардың шыдай алмай іші күйді. Іші күйіп шыдамай қайта шапты, Байталын жанып-жанып зырқыратты. Қан жиынның ішіне шауып келіп, Бақырып жау келгендей аттан сапты: –Жұртым-ау, тамаша көп, ойбай, аттан, Қыз Баян бір құлменен бірге жатқан. Құлменен бір үйде құшақтасып, Екі аяғы төртеу боп серең қаққан. Жиынға аттан салып Қодар келді, Қозы – Баян бірігіп жатыр еді. Аттандаған даусымен жиылған жан, Бәрі тентек қылады Қодарды енді. Жұртым-ау, сөге көрме мен бір сері, Ендеше, шақырсын да жеңгелері. Теңін тауып қосылса неғылайын, Болмаса көңілі пері, тоны тері. Екеуінің бір үйде жатқан жері, Тарқайды көкіректен айтса шері. Сол жиынан шығыпты алпыс қатын, Күйеуді шақырысып әпкелгелі. Сол қатыннан бір қатын өктеп шықты, Жалғыз өзім әпкелем мен деп шықты. Қатындардың бәрімен кимелесіп, Омыраулап қатынның бәрін жықты. Жиылып алпыс қатын тағы жүрді, Алдында әлгі қатын жалғыз жүрді. Қатындар құрдай жаппай жабырласып, Қасына Қозыкенің жиылды енді. Келгенін қатындардың Қозы көрді, Иіліп тәжім қылып тұріелді. Баян қыз бір алтын тон алып келіп, Үстіне Қозыкенің кидірді енді. Қозының айдары алтын жарқыраған, Үстінде алтын тоны гәуһарланған. Алпыс қатын сол жерде қайық беріп, “Қозыға бір жатсақ” деп естен танған. “Көңілі көнсе қырық қатын қайық бермек”, Деген мақал қазаққа сонан қалған. Біреуі айтты: – Беріпті теңін тауып, Көрген сайын барады есім ауып. Бұл дүниеде көрмеген бір жан екен, Бикеш-ау, қосылғансың қайдан тауып? – Қарабай менің әкем мерген екен, Аң қарап Жарғантасқа барған екен. Бір мерген әкемменен жолдас болып, Құрсақта құда болып берген екен. –Бикеш-ау, құтты болсын күйеуіңіз, Мұндай қабыл болар ма тілегіңіз? Күйеуің жақсы болып жолыққанға, Жарылды қуанғаннан жүрегіміз. Шақырғалы келіп ек, күйеу, сені, Жаман күйеу сен емес тоны тері. Бұ л секілді кү йеуі бар бикешке “Мен – күйеу” деп нағып жүр Қодар сері. Шақырып тамашаға алып жүрді, Іштен байлап Баян бір месін берді. Ішіне арақ-шарап жиып қойған, Әпкеліп бір ақ үйге кіргізді енді. Тамашаға келіп тұр жиылған жан, Көр болып ақыл кетті Қодар құлдан. Арақ пенен шарапты алып келіп, Алдына Қозыкенің қойғыздырған. Жан жиылып көруге келіп отыр, Арақты Қозыкеге беріп отыр. Баян берген месі бар іштен буған, Ішіне бірер ұрттап құйып отыр. Тамаша, ұлы жиын болған қызық, Арақ кетер көп ішсе ақыл бұзып. Көрсетпей меске құйып отырса да, Қозыке көбірек сөйлеп отыр қызып. Шыдамай Баян келді үйді тауып, Қозы мас боп отыр ма ақылы ауып. “Жалғызым ақыл-ойын жия ма” деп, Су бүркіп жібереді ебін тауып. Қозыке есін жиды көзін ашып, Есікке жүре берді бірер басып. Тамашаға жиылып отырған жан, Қалғанын ішіп отыр судай тасып. Қодардың ақылы жоқ, дені қатты, Баян берді Қозыға көк жорға атты. Төменгі көк теректің саясына, Көлеңкелеп Қозыке барып жатты. Қайраты Қозыкенің атандай-ды, Қодар құл Қозыкеге бата алмайды. Қарабай мен бәйбіше үйге келіп, Үйінде тыныш ұйықтап жата алмайды. Қарабай мен бәйбіше үйге келді, Екеуі Қозыкеге көңілін берді. Бұрын бүйтіп көрмеген жақсылығым, Шатыр тігіп, шақырып әпкел деді. Бәйбіше тоқсан қатын жиып алды, Қуаныш той қыларға көңілі барды. “Шатыр тігіп, шақырып әкеліңдер”, – деп Бәйбіше бұйырады қатындарды. Қарағандай Қозының келбетіне, Сабаздың көкжал туған жендетіне. Қырын тұрып Қозыке тағзым қылса, Қатындар қайран қалар суретіне. Қатыңдар неткен жан деп таңырқайды, Айдары күн секілді жарқырайды. Күйеу болып ұялып Қозы Көрпеш, Маңдайынан тер ағып бұрқырайды. Ар жағы Аягөздің айдай татыр, Қатындар Қозыны ертіп келе жатыр. Бәйбіше ауылдың оң жағына, Тіктірді жарқыратып алтын шатыр. Үй тұрмас Аягөздің дауылына, Қозыны ертіп келді ауылына. Қарабай “ұлы жиын той қылам”, – деп, Он жігіт аттандырды сауынына. Қарабай жұртын жиып тойын қылды, Сойдырып алпыс бие ойын қылды. “Жетпіс бесте бір көрген жалғызым”, – деп, Екі жүз қой сойдырып жиын қылды. Қарабай тойын қылды жұртын жиып, Қозыға белін берді сүттей ұйып. Сегіз жеті той қылып ер Қарабай, Қозыға қызын қосты неке қиып. Қарабай тағы жиды елі-жұртын, Кімде дәурен тұрады, өтер бір күн. Елі жұрты жиылып келгеннен соң, Шығарды дүйсенбіге жалғыз қызын. Қарабай той қылдырып қылды сауық, Сегіз жеті той қылған атын шауып. Қарабайдың байлығын қараңыздар, Сексен нар арттырыпты кілем жауып. Баян қыз енді неден болады кем? Тағы да қырық бес жорға ат мінгізген. Екі жүзден шапан мен ішік қылып, Сегіз қанат ақ орда тігіп берген. Қызымен амандасты енді жылап, Көзінен аққан жасы болды бұлақ. Беті айдай, белі қылдай, бойы сымдай, Бұ жалғанда қыз тумас ондай бірақ. –Қарағым, енді аман бол, жалғыз қызым, Құрытқан жер дүниені мен бір құзғын. Бұрынғының жолымен сені ұзаттым, Қайтейін Пайғамбардың салған ізін. –Қайтейін енді, әкетай, сенде аман бол, Кемеңгер қартайсаң да ақылың мол. Тірі күнде зарлатып қызды айырған, Бұрынғы мұра қылып бір салған жол. – Күн болды қош айтысып амандасар, Жоқ еді туысқаның орын басар. Күніміз сен кеткен соң не болады, Артыңда кемпір-шалың қалды нашар. –Әзелде бұлай жазды Тәңірі маған, Жұбаныш ұл бермеді, әкем, саған. Бәрінен тұяқсыздың аты жаман, Әкеке, адал тусақ біз де балаң. Айрылды қызыменен амандасып, Қарабай бек жүдеді көңілі жасып. Қарабай қолын жазып болғаннан соң, Шешесі кеп көрісті құшақтасып. –Аман бол, айым, сәулем, жалғыз қызым, Табылар енді қайдан басқан ізің? Қарай тұрған, әйнегім, сен кеткен соң, Өтеді-ау қайғыменен жазы-күзім. –Аман бол, ата-ана, елі-жұртым, Дүние опасы жоқ өтер бір күн. Туысқан, сүйеу болар аға-інім жоқ Сол болды-ау, сіздер үшін іште дертім. – Аман бол, жалғыз балам, кетіп алыс, Бір жалғыз қозғау салды жері шалыс. Ғарасат – мақшар күні майданында, Әкең менен шешеңе сонда табыс. Қарабай талай жерден келген жосып, Ай мен Таңсық жылайды әнін қосып, “Баянға қош айтысып қаламыз” деп, Елі-жұрты жиылды жолын тосып. Ай деген қыз айтады: – Жалғыз сіңлім, Сен едің тыныс қылған жалғыз інім. Дариға, ата-анам не болады, Осындай күн туады бізге бір күн. Жамағат, қараңыздар сөзімді аңдап, Ай мен Таңсық екеуі тұрған зарлап. Баянды үш күн, үш түн жібермеді, Елі-жұрты жиылып қойдай маңырап. Бенденің қылған ісі Құдайға аян, Елдің ішін күйдірдің, жақсы Баян. Дүниенің рақаты – сұлуды алған, Тілеңдер үміт қылып бір Құдайдан. Ел-жұрты амандасып қалды тамам, Еліне Қозы қайтты есен-аман, Сексен нарға қазына жасау артып, Ырғап-жырғап қайтады Қозы бағлан. Қозыға Құдай берді артық нәсіп, Екі бағлан қосылды көңілі өсіп. Ел-жұртынан кеткелі заман болған, Келеді [жиырма] қонып отыз көшіп. Отыз көшіп келіпті ел шетіне, Қозының жан таң қалар келбетіне. Төсегінде ұйықтап жатқан шақта, Қозының аян берді шешесіне. Анасы төсегіне жатып қалды, Қанша шырай қызыққа батып қалды. Зар боп жүрген жалғызын түсте көріп, Көрісіп құшақтасып қатып қалды. Неше жыл “жалғызым” деп жүрген жасып, Баласын түсте көріп амандасып. Төсегінен бұлқынып түрегелді, “Өңім бе, түсім бе” деп асып-сасып. Оянып, түрегелсе дәнеме жоқ, Көргенім – түсім екен, дүние боқ. Әлгі түсін сағынып, шөлдеп тұрды. Қуаныш, көрген түсі көңілі тоқ. Шақырып елі-жұртын, жиыл, – деді, Бір қарт келді, ауылы қиырда еді. Баян қып бастан-аяқ көрген түсін, –Бұл түсімді жоры, – деп бұйырды енді. – Ай туды бір жағымнан ұйықтай қалсам, Жамағат, осым рас, маған нансаң. Ай мен күндей балапан құшақтадым, Сапардан қайтты ма екен, жалғыз қалқам. –Бір жағыңнан ай туса, көңілің толар, Жәрдем беріп қолтықтар қазірет Омар. Түсіңде ай мен күнді көріп жүрсең, Жаныңа ақ ордамен балаң қонар. Бәйбіше құдіреті кең Құдай шебер, Меқнат-рақатты өзі берер. Ай мен күндей балапан құшақтасаң, Балапандай талпынған балаң келер. Бәйбіше бір ақсарбас алып келді, Әлгі қарт қолын жайып бата берді. “Осы түсім бұзылып кете ме” деп Сақып Жамал күндік сап зар еңіреді: –Беріп едің, Құдауанда, жалғыз жарық, Қартайғанда көріп ем өліп-талып. Жалғанда жалғызымды көрсетпесең, Дүниеден өтемін де қайғыланып. Жалғанда жалғызымды көрсем екен, Көрген соң, үш күн тұрып өлсем екен. Жалғызымның дидарын үш күн көріп, Құдайдың аманатын берсем екен. Күн қайда жалғызымды көретұғын, Мен бір бата тілейін беретұғын. Өліп қалып, орайы көрінбесе, Мезгілі болды қалқам келетұғын. Шешесі осылай деп отыр жылап, Көзінен аққан жасы болды бұлақ. Түсін айтып аңырап отырғанда, Екі кісі сүйіншіні келді сұрап. Жамағат естіп, білер ондай жанды, Баласынан айырылып болған зарлы. Қуанғаннан жүгіріп шығамын деп, Есіктің алдына жығылады. Тілегін анасының Құдай берді, Келмесе болар еді қайғы-шерлі. Сексен нарға қазына жүгін артып, Ауылына ер Қозыке жетіп келді. Қозыға Құдай берген артық нәсіп, Екі бағлан шалқыған көңілі өсіп. Күдер үзіп ел-жұрты қалған екен, Анасымен көрісті зар жыласып. –Қарағым, аман-есен келдің бе енді, Сары уайыммен сарғайып өлдім енді. Баласыз тар екен көрген күнің, Жалғанның кемшілігін көрдім, – деді. –Шешеке, зар болдың ба перзентіңе, Келіп дауа болдым ба мен дертіңе? Анаммен тірілікте көрістірген, Құдайдың мың бір шүкір құдіретіне. Таусылмас айта берсем менің кебім, Құрсақта әкем өліп қалдым жетім. “Тірілікте анамды [бір] көрсет” деп Берді ме тілегімді Құдіретім? –Мен едім, жалғыз қарғам, сенің шешең, Боздағым, артық болып тудың көсем. Дүниенің мехнатын мойныңа алып, Е, боздағым, келдің бе аман-есен? –Құрсақта жетім қалдым әкем өліп, Құдайдың құдіретіне жүрмін көніп. Бірге туған жанашыр бауырым жоқ, Тапсырып бір Құдайға кеттім сеніп. –Қосылған бірі лашын, бірі сұңқар, Көре алмай екеуіңді болдым іңкәр. “Осы менің өңім бе түсім бе?” – деп, Құшақтап Баян қызды қылады зар. –Баянды бек құшақтап зар жылаған, Жарылмаған қауыным, келдің бе аман? Әлде болса сенбеймін түсім бе деп Құдайым шын берді ме сені маған? – Жасың тый көзіңіздің, көп жылама, Опасыз кім тұрады бұ жалғанда. Өткен істі қуалап неғыласыз, Әзелде жазған шығар Құдірет Алла. –Келдің бе аман-есен, Баяным-ай, Айырылдым екі көзден жылай-жылай. Өткен істі қуалап неғылайын, Берген соң тілегімді Жаппар Құдай. –Е, ене, тілегіңді берді Құдай, Бір-біріңнен айырып қылды мұндай. Екеуміз екі ұяның сұңқары едік, Рақым қылсын пендеге мұнан былай. –Екеуіңді көрсетті Тәңірім маған, Екі айланып келмейді өткен заман. Жолыңда екеуіңнің жаным құрбан, Ғинаят болды бүгін бір Алладан. Бір біз үшін жаныңызды қылма құрбан, Баяндап қай бендеге дүние тұрған. Ата-анам тиянақсыз қалды жылап, Кімі қорғар қартайғанда қыз бен ұлдан? Қозы Көрпеш келгенін халық көрді, Баянды іздеп өткізген талай жылды. Ғинаят бір Құдайдан болғанан соң, Талай елге білдіріп тойын қылды. Баянды Қозы іздеген жөнін біліп, Қосылды ақырында ойнап-күліп. Елге келіп көңілі тынғаннан соң, Жер шалды қоныс қарап атқа мініп. Қозыке атқа мініп жерді шалды, Ұлысу түстіктегі ойына алды. Ұйғарып Ұлысуды көріп қайтты, Елімен көшіргелі қалың малды. Баянды алып келіп көңілі өсті, Үйінің көшпек болып бауын шешті. Қозыкенің ұйғарған қонысына, Барып мекен қылғалы елі көшті. Дәулет берген әкесі Сарыбайға, Елді бастап әпкелді жақсы жайға. Мәз болды ат ереңдеп, ер тереңдеп, Бақ жайлы Ұлысудан қоныс қайда? Көшіп кеп мекен етті Ұлысуды, Бір күнде Баян қашып, Қозы қуды. Келген соң Баян сұлу жүкті болды, Күні бітіп толғатып, бір ұл туды. Сипаты Қозы Көрпеш туған бөлек, Құдай сақтап, әруақ болған көмек. Баланың неше күндей тойын қылып, Аты болсын десті Сая Түлес. Ұлысудың бойында мекендепті, Неше жыл арасында өтіп кетті. Өзі жалғыз Қозыға серік болып, Талпынып бала құстай, бала ер жетті. “Бойында Аягөздің қалған қайным, Ақылымды Баянды іздеп жұртқа жайдым. Қайныма бір барып келсем екен, Халі нешік болып жүр Қарабайдың? Қарабай қайғылы болып қалған қаріп, Қалды ма нашар болып ашып-арып. Не секілді күні бар бейшараның, Көрсем екен жиенін ертіп барып. Өткіздік амандаспай талай жылды, Ес қылып қалып еді тоқсан құлды. Бір көріп қайтпағаным жарамас”, – деп, Баланы ертіп алып сапар қылды. Бай жүдеген Қозы мен Баян кетіп, Сағынысқан бірталай заман өтіп. Баяғы Аягөздің қонысына, Бірнеше күн жол жүріп келді жетіп. Артық қып Қозыкеге берген бақты, Басынан дәрәжасын артық шапты. Сая – Тулақ баласын ертіп алып, Өзі көрген қоныстан іздеп тапты. Кім алар жаны барда Қозыке ерді, Әр түрлі талап қылып жолды көрді. “Қозы Көрпеш күйеуің келіп тұр”, – деп, Бай менен бәйбішеге хабар берді. Хабар қылды Қозыны біреу танып, Қасында баласы тұр оттай жанып. Үйінен күңіреніп шыға келді, Кемпір-шал “рас па деп айғай салып: – Көрейін рас болса, қарағымды, Шын келіп ашар ма екен қабағымды, Тамам құлға билетті патша Құдай, Иен мал, өлшеуі жоқ тамағымды. Шықса Қозы келіп тұр нұры тасып, Кемпір-шал бек сағынып жүрген жасып. Неше жылдай зар болған күйеуіне, Келді де бай көрісті құшақтасып. –Баянсыз бала берді Тәңірім маған, Мен жылауда болғалы талай заман. Жалғызымның жолдасы сен де жалғыз, Қарағым, Қозыкем-ау, жүрсің бе аман? Қозыке айтты құшақтап Қарабайды: –Баянның әкесі едің, маған – қайны, Біз жүрміз дұғаңызда аман-есен, Өзіңіз де жүрмісіз күйлі-жайлы? Бәйбіше кеп көрісті зар-зар жылап, Жылай-жылай көз жасы болған бұлақ. “Жалғызым есен-аман жүрмісің”, – деп, Баянның есендесті жайын сұрап. – Бәйбіше-ау, мен балаңыз, сіз бір шешем, Адам едің әйелде туған көсем. Өзіңіз сау-сәлемет жүрдіңіз бе, Баяның біз шыққанда аман-есен. –Балам-ау, жүрмін тірі өлмеген соң, Құдайдың аманатын бермеген соң. Қос жалғыз бірің іштен, бірің тыстан, Сарғайдым екеуіңді көрмеген соң. Балам-ау, жолдасың кім, өңі жылы? Мың ерлік бір өзінің бар ғой құны. Іші-бауырым ылбырап бара жатыр, Болмасын Баянымның тапқан ұлы? –Бәйбіше-ау, жылауменен налып тұрсыз, Әр ойды көңіліңізге алып тұрсыз. Бұ да сіздің затыңыз тірі болса, Өңінен шырамытып танып тұрсыз. Бұлардың кеткен жасып саналары, Ашылды амандасып аралары. Баланы сылап-сипап құрметтеді, Бөтені жоқ өзінің балалары. Көргелі қатын-бала келді шулап, Ит үріп, дабыр болып құлдар дулап. Еліне амандасып қайтпақ болды, Қайнында бір ай жатып аунап-қунап. Қозының сөзіне сөз жамағаным, Сөз шартын мұнан артық таба алмадым. Қайтпақ болған Қозыға бәйбіше айтты: –Шырағым, бар ма, – деді, – қалағаның? Ата-ана, біз қалаймыз Қодар ерді. Талай жыл Қодар мұнан қызық көрді, Қодарды бізге бағыс қылыңыздар. Дәм татып енді көрсін біздің жерді. Қодарды Қозыкеге бермек болды. Дәм бұйырса ер Қодар көрмек болды, Баяннан үміт қылған байғұс Қодар, Әркімге өмірінде ермек болды. Қодар батыр күлдірер сөзге кірсе, Баянның тынышын алар мұнан жүрсе. Қодарыңды мен бердім апара алсаң, Қодарды неғылайын ит боп үрсе. Бұл сөзді есіткен соң Қодар қашты, Тарлыққа түсермін деп жаман састы. Қашқан соң алды-артына бір қарамай, Ер Қодар Тегеш деген таудан асты. Қарабай әкесінен болған жуық, Мұндай қорлық көрген жоқ Қодар туып. Қозы Көрпеш баласы Сая – Тулақ Қос атпен Қодар шалды кетті қуып. Қуғалы Тулақ шықты көңілі ауып, Дем алмай күні-түні қуды шауып. Тегеш таудың астында қара шаһар, Сонда барған жерінен алды тауып. Қуып келген баланы Қодар көрді, “Жалғыз бала екен” деп іші күлді. Арыстандай бұрқырап Сая – Тулақ, Қодармен әрлі-берлі ұрыс қылды. Қодарды бір қолымен жұлып алды, Байталынан жұлып ап жерге салды, Қодардың екі аяғы талқыдай боп, Жерге қатты түскен соң талып қалды. Қодарды байлап алып қайтты бала, Қозы Көрпеш – Баяннан туған дана. Екі арада жол жүріп бірнеше күн, Қарабайдың ауылына келді жана. Тулақ бала лайықтап мінген атты, Баланың Қодар батыр дәмін татты. Қодарды төбедей қып байлап қойып, Дамылдап бір аз күні тағы жатты. Қош айтысып, еліне қайта басты, Байлап қойып жөнелді Қодар насты. Сәлемет аман-есен қайтып келіп, Бәйбіше мен Баянға амандасты. Баянға әке-шешең аман, – деді, Жоқ екен баяғыдай заман, – деді. Екеуі әлі кетіп қартайыпты, Құлы билеп кетіпті тамам, – деді. Баян айтты Қодарға: – Байғұс Қодар, Нағып жүрсің жер жүзін қылып сонар. Күн секілді күркіреп жүруші едің, Дегенің жоқ заманың мұндай болар. Үйінен Баян сұлу болды хабар, Әйтеуір кемпір-шалдың заманы тар. Мақбұзда Құдай тағала солай жазды. Ғаріпке Хақ Тағала болғай-ақ жар. Арада біраз заман тағы да өтті, Қодардан баяғыдай заман кетті. Бұлардан кісі бара қоймаған соң, Хатпенен Қарабайдан қабар жетті. Қарабай хатқа жазып берген сөзін, Қағазға Қозы Көрпеш салды көзін. Күш-қуат кемпір-шалдан кеткенен соң, Бұзыпты есіктегі құл мінезін. Қатта айтты: “Мал көбейді, қайрат кетті, Жанымыз тар дүниеден мехнат тартты. Көзі тіріде алғандай малды үлесіп, Тамам құл атты бұлап, асты төкті. Жалшы жайдақ салады, құлдар құрық, Ап кетті бізден билік, сөзді бұрып. Әліміз кәріліктен нашар болды, Малды үлесіп алғандай көнбей тұрып. Саламат, есенбісің балаларым, Атаң мен жүдеу тартты аналарың. Иесіз малы-жаның қалды мұнда, Үлесін Құдай білер кім аларын? Дәм тартса, шақырамыз мұнда кел деп, Ажалдың болжалы жоқ, бар бір өлмек. Көз тірі де көшіп кеп, ие болсаң, Деп тұрмыз екі жалғыз “сізге – жол” деп. Баласыз мехнаты бар берген жастың, Құлменен бас теңгеріп араласқан. Ықрар осы сөзге инанбасқа, Жаздырып мен Қарабай тамға бастым. Осылай хатты оқып Қозы Көрпеш, Зар жылап тыңдап отыр Баян еркеш. “Жасынан дүниені жиған әкем, Болды, – деп, – ақырында еңбегің еш”. Қозыке қағазды оқып, көшпек болды, Көп жүріп ары-бері көрген жолды. Қарабай мен Сарыбай дамыл таппай, Көшіп жүріп күн өтті оңды-солды. Ел көшіп жақындады Аягөзге, Айланды Қозы Көрпеш мұнша сөзге. Көргені Қарабайдың жалғыз Баян, Шырақ көрген кісі емес мұнан өзге. Құлы көп Қарабайдың малын бағар, Рақат болмас құлдан, зиян табар. Ел алды Көгілдірге келгенінде, Бейшара Қарабайға қылды хабар. Күн өткен Ай-Таңсықтың көңілін алмай, Тұтанып дүниеде отша жанбай. Көшкен елдің хабарын есіткен соң, Екі қыз жаяу салды есі қалмай. Елінен жаяу шығып іздеп кетті, Алланың әмірімен қаза жетті. Өкпесі өшіп түтіккен себеп болып, Екі қыз орта жолда өліп кетті. Бұл дүние еш бендеге қылмас тұрақ, Өтеді біреу күліп, біреу жылап. Екі қыздың бейіті қойылған соң, “Ай” “Таңсық” деп атанды екі бұлақ. Екі қыз осылай боп дүние салды, Әркімнен фәни дүния өстіп қалды. Екі араз ел қосылып Аягөзде, Қозы Көрпеш малданды қалың малды. Қозы Көрпеш нәсілі – түрікпеннен, Қарабай сөз ұзартты үріккеннен. Көзінің тірісінде шақырып ап, Кемпір-шал көрді рақат біріккеннен. Қарабайдың нәсілі – қызылбастан, Қодар құл Қозыкемен қыжылдасқан. Аягөзде қосылған екі ру ел, Орнығар Хақ жазуы бұзылмастан. Қодар құл қайтып келді Қарабайға, Қодарға бұрынғыдай заман қайда? Қодардың тағы даусы тіріліп жүр, Адамға жаман ақыл бермес пайда. Қодар құл тағы күндей күркірейді, Тоқсан құл тізесі өткен тітірейді. Қодардың даусы шығып келе жатса, Тамам құл үріккен қойдай дүркірейді. Қодардан тамам құлдың тынышы кетті, Қодарды Тәңірім тағы тентіретті. Қоқаңдап мазаларын кетірген соң Бәрі жылап Баянға арыз етті. – Баян-ау, бұл Қодардан көрдік қорлық, Білесіз баяғыдан қылған зорлық. Сізден қайырым болмаса біз ғаріпке, Ақылсыз Қодар құлдан өлер болдық. Қодардың сізге ойлаған қастығы бар, Білесіз бұрынан-ақ мастығы бар. Әлі күнге кәпірді неге қойдың, Ежелден дұшпаныңыз осы Қодар. Қодар қастық қылмасын бір күн сізге, Бізге сырын айтады шықса түзге. Дым бірігіп кәпірден құтылмадық, Зиян берген жан еді бәрімізге. Өзінің ақылы жоқ, діні жаман, Ойланып жүр қастығын тағы саған. Аңдып жүрген дұшпаның ауылдағы, Ебін тапса бір күні қылмас аман. Баян алды шақырып Қодар ерді, Келіп Қодар Баянның жүзін көрді. Үйге кірер кірместен Қодар батыр, Баянға баяғыдай жауап берді: – Мені ұмытбай жүрме едің әлі, Баян, Жаңа таптың теңіңді бәлі, Баян. Баяғы Қодекеңнің араласқан, Таңдайыңда жүрме еді дәмі Баян. Бір құлдан баласына қылды хабар, Қодарға күн тақалды қаза табар. “Қодарды кешіктірмей тез өлтірсін, Бұл кәпір бүйте берсе мазаны алар”. Ежелден Қозыке мен Қодар өшті, Өштікпенен бірталай заман кешті. Қодардың дүниеден дәмі бітіп, Баласы Сая – Тулақ басын кесті. Өлтірді Сая – Тулақ Қодар жасты, Сиынып тамам құлдар көзін ашты. Ғашық болған Баяннан [дәме қылған] Қодардың басын кесті, қанын шашты. Өлтіріп Қодар құлды, көмді жерлеп, Дүниеден дәм таусылды, нәсіп көрмек, Қодардың бұл күнгеше аты қалды. Әңгіме, жалшы-қойшы, қылады ермек. Семірген Қодар батыр бекер буға, Дәм айдап барып келген Ұлысуға. Қодардан мәтел болып қалса керек, Деген сөз “бұқа – буға, азбан – дуға”. Артық боп Баян туған Қарабайдан, Кем емес нұр сипаты туған айдан. Тоқсан құл Баян үшін келіп сіңген, Адамзат дәм айдаса келмес қайдан? Баянның жүзін көрген кете алмаған, Еліне қайта басып бет алмаған. Көргеніне мәз болып күн өткізіп, Ешбірі мұратына жете алмаған. Тоқсан құл келіп сіңген Баян үшін, Көрген соң кете алмаған оның түсін. Барлығы Қарабайға халал қылды, Ақысы жоқ, пұлы жоқ қайрат күшін. Аягөзде бірікті екі ру ел, Дәулеті Қарабайдың дария-көл. Хүкміне көндірді талай елді, Қозыке, Сая – Тулақ – асусыз бел. Қарабай өмірі бітті, дүние салды, Бай болып айдап өткен сансыз малды. Басында Қозыкеден қашып еді, Әммесі, қызы түгіл, соған қалды. Бай өтті бәйбіше мен дүниеден, Бендеге әрне қылмақ бір Иеден. Бай болып, батыр болып халқын билеп, Талай жан Қозыкеге қол сүйеген. Бай да өтті, батыр да өтті, шешен де өтті, Топты жарып сөйелген көсем де өтті. Өмірі біткен жандар бәрі де өтер, Кім өлмей бұл дүниеден есен кетті? Ұлғайып Қозы Көрпеш жасқа толды, Өлгенше шарықтайды оңды-солды. Фәниде ырыздығы біткенен соң, Бақиға көшетұғын уақты болды. Сөйледік Қозыкеден талай кепті, Дұшпаннан тірілікте алған кекті. Дүниеден ғиш-ғишрат қызық көріп, Баянмен екеуі де сапар шекті. Ажал келсе талғамас ашты-тоқты, Бай-патша, аш-әруақ, барды-жоқты. Қызылқия дегеннен тас тасытып, Қияметке қалғандай бейіт соқты. Жазулы өміріміз әуел бастан, Өмірден еш жан болмас өмірі асқан. Бойында Аягөздің бейіті бар, Биік қылып қалаған қара тастан. Әрқашан күл боп сөнген жайнаған шоқ, Олардың бұл мекенде зүрияты жоқ. Қозы – Көрпеш – Баянның арасына Қодар да шықты дейді көк тікен боп. Бәрі де бір топ тікен құмдап өніп, Моланың көрдік дейді ішіне еніп. Тірілікте қас болып жүрген жаннан. Өлгенде де тұр дейді дұшпан болып. Тамам қылдым өзімнің білген жерін, Әңгіме боп азырақ келгендерін. Қозыке өлең болған анық емес, Бекерге былжыратқан екі жарымес. Бірі айтып, бірі жазып, әуре болған, Бекер білмей айтқаны мақұл емес. Бұрынғы айтқандарға ұқсамайды, Қозы қашып Баянның зарлағаны, Қозы үшін Баян қыздың жылағаны. Теріп айтып бірісін тастамайды, Неше күндей қайғырып зарлағаны. Қодарға түбі терең құдық қазып, Қодарды сол құдыққа тастағаны. Қанша жан Көкқиядан тасын тасып, Бәрінің сыпаттарын тасқа басып, Қанша жандар Баян үшін өлген жерін Екі ақын білмейді екен жақсы машық. Неше күн жазған болдық білген жерін, Нұрахмет шақырған соң шашып жарлық. Екі ақын айтқан шығар білгендерін, Дәндібай, әкем – Айтбай, Мұрын елмін, Қара керей ішінде асқар белмін. Жасым келді бір қатар жетпіс үшке, Мазақ болып жастарға налып жүрмін, Жазған болдым білгенді құрап-сұрап. Қор болғанға қайғырып күнде жылап, Енді бізге Құдайым иман берсін, Мұнан басқа не керек бізге сұрақ. Сегіз-онға ерісті [менің жылым], Қолым тітіреп жазуға жоқ мәзәлім, Неше жаздым үміт етіп сауап [үшін], Оқығандар қылама деп дұғаларын. Дұғаңыздан фәрамуш етпеңіздер, Дұға қылмай, бекерге кетпеңіздер. Тамам.

Бұл тілдегі нұсқа жоқ.