Алтын Сақа

Өткен заманда бір бай болыпты, ол бір перзентке зар болыпты, етек жеңін сыдырып, әулие қоймай қыдырып, бір бала сұрап алыпты. Бай бір күні жылқысын суаруға көлге құлатса, көлдің ішінде бір қып-қызыл өкпе жүзіп жүр екен. Байдың айдап келген жылқылары көлдегі жүзіп жүрген өкпеден үркіп, суға жуымайды. Әлгі жерде бай жылқыларын иіріп, құрықтап қанша айдаса да, суға жаба алмайды. Сол кезде бай тұрып судағы жүзіп жүрген өкпені құрықпен тартып кетеді. Өкпе суға батып кетеді де, әлден не уақыттан соң жалмауыз кемпір болып судан шығады да, байдың жағасынан ала кетеді. Байдың көзі алақандай болып, қорқып кетеді. Бай жалмауыз кемпірге: – Ат басындай алтын берейін, қоя бер, – дейді. Жалмауыз кемпір жібермейді. – Осы жылқыларымның бәрін берейін, қоя бер, – дейді. Кемпір тілге көнбейді. Бай кемпірден сасып: – Енді не берейін? – дегенде. Кемпір: – Жалғыз балаңды бер, жіберейін, – дейді. Бай жалғыз баласын бермек болады, кемпір байды қоя береді. Кемпір байға: – Балаңды қай жерде бересің? – дейді. Сонда бай: – Ертең көшемін, сонда баламның алтын сақасын жұртқа тастап кетейін, сен жұртта сол сақаның жанында отырасың, – дейді. Сонымен бай жалмауыз кемпірге уәдесін беріп, жылқыларын айдап кетіп қалады. Ертеңінде көшеді, жалғыз баласының алтын асығын ұмыттырып жұртқа тастап кетеді. Ауыл жаңа қонысқа көшіп барады. Ойнайын десе асық, сақасы жоқ, бала алтын сақасын жоқтап, жылайды. Сонда әкесі: – Кеше көшіп жүргенде жұртта қалыпты. Барып алып келе ғой, – дейді. Бала бармақшы болады да, әкесінен: – Әке, қандай тайға мініп барайын? – деп сұрайды. – Жылқышыдан сұрап мін, – дейді бай. Жылқышы балаға: – Құрығынды құлдыратып, жүгенінді сылдыратып, жылқыға бар. Қай тай бетіңе қараса, соны мін, – дейді. Бала құрығын құлдыратып, жүгенін сылдыратып, жылқыға келсе, шеттегі бір қотыр тай балаға қарай қалады. Бала сол қотыр тайды ұстайды да, жүгендейді. Жүгендегенде тайдың қотыры жазылады. Үстіне тоқым салғанда, құнан болады. Үстіне ер салғанда, дөнен болады. Айылын тартқанда, бесті ат болады. Бала қуанып үстіне қарғып мінгенде, тұлпар болып, көзді ашып-жұмғанша жұртқа жетіп келеді. Жұртқа келсе, алтын сақасы ошақ басындағы тезек түбінде жатыр екен. Сақа жанында бір кемпір отыр екен. Бала кемпірге: – Шеше, анау жатқан сақамды алып берші! – дейді. Сонда кемпір: – Шырағым, өзің түсіп ал. өте кәрімін отырсам, тұра алмаймын, тұрсам, отыра алмаймын, – дейді. Сонда бала: – Мен өте жаспын, түссем, міне алмаймын, мінсем, түсе алмаймын, – дейді. Сонда баланың тайы сақаның жанына жата қалады. Бала үзеңгіден аяғын суырмай, сақаны іліп алады. Тай тұра қашады. Жалмауыз кемпір тұра қуады. Бала қашып келеді. Әрі-бері қуып жете алмайтын болған соң, кемпір бір тісін жұлып алып, атып жібергенде тайдың бір аяғын жұлып түсіреді. Тай үш аяғымен қашып, жеткізбейді. Кемпір тағы бір тісін жұлып лақтырғанда, тайдың тағы бір аяғы жұлынып түседі. Тай екі аяғымен шауып бара жатып, жолында бір бәйтерекке кез болады. Тай шаршайын дейді. Терек жанына бара бергенде, бала тайынан секіріп түсіп, бәйтеректің басына шығып кетеді. Жалмауыз кемпір тағы бір тісін жұлып алып, бәйтеректің түбін қазады, кешке дейін қазады. Бір кезде бір қызыл түлкі келеді де, кемпірге: – Шеше, шаршаған екенсің, мен қаза тұрайын, сен ұйықтап демал, – дейді. Кемпір тісін кемпірге беріп, өзі ұйықтап жатады. Түлкі тісті суға атады да, қазған шұқырды қайта бітеп, өзі кетіп қалады. Кемпір тұра келсе, тісі де жоқ, түлкі де жоқ. Кемпір тағы бір тісін суырып алып, кетпен қылып, бәйтеректі қаза береді. Бір уақытта тағы да бір түлкі келіп: – Шеше, кетпенінді маған бере тұр, сен шаршаған шығарсың, мен қазайын, – дейді. Сонда жалмауыз кемпір: – Сен тағы да кетпенімді алып қашып кетерсің, – дейді. Сонда түлкі: – Ол қырдың қызыл түлкісі, мен сайдың ақ түлкісімін. Баяғыда бұл баланың әкесі аң аулап жүргенде мені қуып, соға жаздаған болатын. Сондықтан бұл балада менің кегім бар, – дейді. Жалмауыз кемпір түлкінің сөзіне сеніп, тағы да кетпенді түлкіге беріп, өзі ұйқыға кіріседі. Түлкі тағы да кетпенін суға лақтырып жібереді де, шұқырды бітеп, өзі қашып кетеді. Кемпір тұрса, тағы да кетпені де жоқ, түлкі де жоқ. «Алда, ойбай-ай, алдаған екен ғой» деп, тағы да бір тісін суырып кетпен қылып, бәйтеректің түбін қаза береді. Сонда кемпір аузын ашса, бір-ақ тісі қалыпты. Кемпір бәйтеректің түбін қаза-қаза құлатуға жақындайды. Бір заманда баланың төбесінен бір топ қарға өтеді. Бала қарғаға: – Ау, қарғалар, қарғалар, қанатымен жорғалар. Жайлаудағы бес төбетіме хабар айта кет, мені жалмауыз кемпірден арашалап алсын, – дейді. Сонда қарғалар «қарқ-қарқ» етіп ұшып кетеді. Бір мезгілде үйректер төбеден ұшып өтеді, бала оларға да айтады. Олар да үндемей ұшып кете береді. Бір мезгілде бір қарлығаш бәйтеректің төбесінен әрлі-берлі ұшып жүреді де, баланың төбесіне келіп қонады. Бала қарлығашқа жылап тұрып, тапсырады. Бұрын қыстауындағы ұя салған қарлығаштың балапандарына тимей, бұларды жақсылап өсіріп, ұшырып жібереді екен. Сондықтан бала қарлығашпен дос екен. Сонымен, қарлығаш баланың төбеттеріне тапсырғанын айтып барады. «Осындай пәлен жердегі бәйтеректің басында бала тұр, бәйтеректің түбін жалмауыз кемпір қазып жақындатқан, енді құлатуға таяу тұр», – дейді қарлығаш баланың төбеттеріне. Мұны естіген соң төбеттер шапқаннан шауып отырып, бәйтерекке келеді. Сол кезде бәйтерек те жерге құлайды. Баланың төбеттері, жалмауыз кемпірдің қолын қол, бұтын бұт қылып, жүн-жүнін шығарып, талап өлтіреді. Бала бес төбеттеріне кезек-кезек мініп, еліне аман-сау жетеді. Бала жалмауыздан аман-сау құтылып келгеніне әке-шешесіне қатты қуанып, ел-жұртын жиып, үлкен той қылады. Сонымен неше күндер өткен соң, баяғы жалмауыз кемпірдің қызы құлаған бәйтеректің жанына келеді. Келсе, шешесі жүн-жүні шығып, өліп қалған. Кім өлтіргенін білу үшін сол жерде қарап жүрсе, иттердің ізі көрінеді. Мұнан соң қыз иттердің ізіне түсіп келе жатса, көп жылқыға кез болады. Енді ауыл жақын екенін біліп, келе жатады. Иттердің ізі тұп-тура байдың қотанына алып барады. Бұл кезде қотанға баяғы жалмауыз кемпірдің қызының келгенін біліп, бес төбет жалма-жан тұра ұмтылады, қыз кемпірдей емес, өте күшті екен, бес төбетке бой бермейді. Сол арада бала, садақпен атып, қыздың көзін шығарады, садақпен екінші атқанда қызды өлтіреді. Сөйтіп, жалмауыздан мәңгі құтылады.

Once upon a time, there was a rich man who longed for a child. He traveled far and wide, seeking help from saints, and eventually acquired a son. One day, while watering his horses at a lake, he noticed a bright red liver floating in the water. The horses he had brought were frightened by the liver and refused to go near the water. Despite the rich man trying to herd them and catch them, he couldn't get them to drink. At that moment, the rich man pulled the floating liver out of the water with a lasso. The liver sank, and after a while, it emerged from the water as an old witch and seized the rich man. The rich man was terrified and exclaimed, "I will give you gold as heavy as a horse's head, just let me go!" The witch did not relent. "I will give you all my horses, just let me go!" he pleaded. The witch remained unyielding. In desperation, the rich man asked, "What can I give you then?" The witch replied, "Give me your only son, and I will let you go." The rich man agreed to give up his only child, and the witch released him. She then asked, "Where will you give me your child?" The rich man replied, "Tomorrow I will move, and I will leave my son's golden game piece for everyone to see; you will sit by that game piece." Thus, the rich man promised the witch and drove his horses away. The next day, he moved and forgot to take his son's golden game piece, leaving it behind. The village was relocating, and the boy, lacking his game piece, cried for it. The father said, "It must have been left behind while we were moving. Go and get it." The boy wanted to go but asked his father, "Father, what horse should I ride?" The rich man replied, "Ask the herdsman." The herdsman told the boy, "Go to the horses with your lasso swinging and your bridle jingling. Ride whichever horse looks at you." The boy approached the horses, swinging his lasso and jingling his bridle, when a scabby horse came toward him. He caught the scabby horse and bridled it. As he bridled it, the scab disappeared. When he placed a saddle on it, it became a colt. When he put a saddle on it, it became a stallion. When he pulled the reins, it became a thoroughbred. The boy joyfully jumped on it, and in the blink of an eye, he reached the village. When he arrived, he found his golden game piece lying under a pile of dung by the hearth. An old woman was sitting next to it. The boy said to her, "Mother, please hand me my game piece!" The old woman replied, "My dear, I am too old to stand; if I stand, I cannot sit, and if I sit, I cannot stand." The boy said, "I am very young; if I get down, I cannot reach it, and if I stay on, I cannot get down." At that moment, the boy's horse lay down next to the game piece. The boy, without pulling his foot from the stirrup, grabbed the game piece. The horse took off running. The witch stood up and chased after him. As the boy fled, the witch could not catch him. In frustration, she pulled out a tooth and threw it, hitting one of the horse's legs and causing it to stumble. The horse ran on three legs, but the witch threw another tooth, causing another leg to be injured. The horse, now running on two legs, came across a tree and wanted to rest. As it approached the tree, the boy jumped off and climbed to the top. The witch pulled out another tooth and began digging at the base of the tree, digging until evening. At one point, a red fox came and said to the witch, "Mother, you look tired; let me dig while you rest." The witch handed her the tooth and fell asleep. The fox threw the tooth into the water, filled in the hole, and ran away. When the witch woke up, both the tooth and the fox were gone. She pulled out another tooth and continued to dig at the base of the tree. Soon after, another fox came and said, "Mother, let me borrow your digging tool; you must be tired, let me dig." The witch replied, "You will just take my tool and run away." The fox said, "I am the red fox from the hill, and I am the white fox from the valley. Long ago, when this boy's father was hunting, he almost caught me. Therefore, I have a grudge against this boy." Believing the fox, the witch handed over her digging tool and fell asleep again. The fox threw the tool into the water, filled in the hole, and ran away. When the witch woke up, both the tool and the fox were gone. "Oh no, I have been deceived," she thought, and pulled out another tooth to continue digging. When she opened her mouth, she found that only one tooth remained. As she continued to dig, she was getting closer to collapsing the tree. At that moment, a flock of crows flew overhead. The boy called out to them, "Oh, crows, crows, with your wings, fly. Please tell my five watchdogs in the pasture to rescue me from the witch." The crows flew off cawing. Soon after, a flock of ducks flew overhead, and the boy called to them as well, but they flew away without responding. Then a swallow flew back and forth above the tree and landed on the boy's head. The boy, crying, entrusted his message to the swallow. The swallow had previously raised the boy's nestlings without harming them, so the boy was friends with the swallow. The swallow conveyed the message to the boy's watchdogs, saying, "There is a boy standing at the top of a tree; the witch is digging at the base, and it is about to fall." Upon hearing this, the watchdogs rushed to the tree. Just then, the tree fell to the ground. The boy's watchdogs tore the witch apart, and the boy rode each of his five watchdogs in turn, safely returning to his village. The boy was overjoyed to have escaped the witch and celebrated with a grand feast, inviting all his relatives and friends. Days later, the witch's daughter came to the fallen tree. When she arrived, she found her mother dead, her fur scattered. To find out who had killed her, she looked around and saw the footprints of dogs. Following the tracks, she came across a large herd of horses and realized she was close to the village. The tracks led directly to the rich man's corral. At that moment, the five watchdogs, sensing the witch's daughter, rushed at her. However, she was very strong and did not yield to the five watchdogs. In that instant, the boy shot an arrow, hitting her in the eye, and with another shot, he killed her. Thus, he was forever free from the witch.