Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
Ау, жиылып келген, жастарым-ау, Құлақ салып тыңдасаң, Біз қазақ деген ел едік. Қариясынан бата алған, Асыл туған қарт едім, Өсіп-өнген қатардан. Үйсін, Арғын, Алшын боп, Ессіз боп, ісқой атанған, Әзіреттің ойына Ағын су бойына. «Қазақ» деген ана ауыл, Қытайменен жау болып, Көтеріліп, көшкен іргесін, Жинаған ноқта, сірг...
Аямай білгенімді ағайыннан, Баяндап сөз желісін ыңғайынан. Мәнісін «Сауран асу» айтып өттім, Білдіріп» сол бір заман жағдайынан. Қазағым енді маған өкпе қылмас, Аталмай біз қалдық деп сондайынан. Білсеңіз, ерді де айттым, биді де айттым, Қалдырмай сөз реті қандайынан. Айыпқа енді мені бұйырмассың, Бастасам, бір азырақ...
Бастайын сөзді басынан, Өлеңге құмар болып ем, Әуеліде жасымнан. Табылар өлең, ойлансам, Кеуілдің шаттық хошынан. Ата-тектен сөз қозғап, Нағашы жұртым – Адайдың Ата-тегін терейін. Қатесі болса кешірің, Білгенімше, нағашым, Шежірені терейін. Бөтен емес шығар бұл сөзім, Тегіңді өлеңменен танытқан. Медеткер бол деп тілейм...
Пісмілла сөзді бастайын, Ағайын, тума, халқымсың, Лағыл, жауһар, алтынсың. Сөйле десең, халқым-ай, Көп жамағат алдында Сайрап тілім шалқысын. Тамаша беріп еліме Кеулім нұрдай балқысын. Қадірлесе басымды, Өлеңменен қарсы алдым, Көпшіліктің жалпысын. Мен жалғыз болсам, халқым көп, Қалай басым жалқысың. Білмесең елдің қад...
Ойланып, cөз жазайын біразырақ, Ау, халқым, көңіл қойып, салсаң құлақ. Келтірсе, қиял – сөздің ой, жобасын, Міндетті әр лебізге тіл менен жақ. Пенде жоқ басын кемге қойып жүрген, Әркімнің бар көңілі өзіне шақ. Жақпаса, күліп сырттан ат қояды, Пұт сөзден табылса мін, жалғыз қадақ. Сондықтан мазмұнына түгел қара, Күмісте...
Ұранхай – менің туып, өскен жерім, Кірім жуып, кіндігім кескен жерім. Орта жүз Найман елдің бел баласы, Саржомарт ұрпағынан менің елім. Қожамбет – Саржомарттың бір баласы, Бекберді, Қожамбет қой жоқ таласы. Тарайды Қожамбеттен Қабыл-Доғал, Ұранхай, Тарғын өзен, аңғар басы. Өтіпті Қабыл-Доғал тату болып, Тарғын мен Ұран...
Атыңнан айналайын, Хақ Тағалам, Ғаламға он сегіз мың жетер панаң. Жіберіп жоқтан бар қып, пенде жасап, Жаралған топырақтан – атам Адам. Солардан бері қарай шежіре боп, Көз жетпес өткеніне қанша заман. Адамзат топырақтан тебіреніп, Жаралған өз тәнінен Хауа анам. Топырақтан жаралыпты Адам бұрын, Бейнесін топырақтан қылға...
Бісмілла, сиынамын ағзубилла, Нәбиім – Расул Кәрім Хабибулла. Қолыма қалам алып, сөз бастайын, Зұлжалал рақым әйлап, өзің оңда. Сиынып, сөз жазамын қалам алып, Біз жүрген надан құлмыз әлі адасып. Көз көрген шариғатты ұстамаймыз, Күнәға кіріптармыз қара басып. Сиынып, сөз жазамын қалам басып, Дүниеге хош емеспін, көңілі...
Қаламды еріккенде қолға ұстарсың, Жалығып бір күн әлі-ақ сен тастарсың. Хал-қадір білгеніңше баян ойла, Ғибрат кейінгіге сөз боп қалсын. Жақсымен сен бір кеще жанаспаған, Біліміңді салып топқа сынаспаған. Дәптерге бастан-аяқ таста жазып, Ойласаң, қалды ғой деп мирас маған. Жүйрік пе, мыңнан озып қыр аспаған, Жігітке ха...
Ертеде елдің надан өмірінде Тарихы көп жылдардың куә бізге. Ақсақал елді билеп, ру қуып, Быт-шыт боп берекесіз жүрген кезде. Шығыпты Арғын, Найман, Керей, Уақ, Басты ру Орта жүздің бөлігінде. Арғын көп, Найман аздау кездері екен, Басы Сыр, аяғы Алтай жүрген кезде. Қарасам шежіренің бетін ашып, Өткенге таң қаласың аузың...
Бірінші, менің атым Қожамбет-ті, Өз әкем ол – Олжабай өтіп кетті. Одан арғы атамыз Төбетай-ды, Біздерге, міне, келіп дәурен жетті. Төртінші, арғы атам – Өтенбай-ды, Бесінші, қыдыр қонған Өмірбай-ды. Алтыншы атам сұрасаң, Көшей екен, Қонысы бар жетімге болған жайлы. Жетінші атам, сұрасаң, Айбас-Тоқа, Шүйке шешем ұстапты...
Бисмилла рахмани рахим Жарандар, жәрдем тіле жалғыз Ақтан, Бақ тайса, патша құлар алтын тақтан. Ісіңе Құдіреттің қарасаңшы, Жаралған Адам Ата топырақтан. Жүріпсің бәрің дағы жігітпіз деп, Атаңның атын білсең, сонда мақтан. Атамыз Адамнан соң Шеш пайғамбар, Сауап табар шежіре білген жандар. Баласы Шеш пайғамбар Әшүш еке...
Қолыма сөз жазуға қалам алдым, Ескірген, көне сөзге құлақ салдым. Біреуден пұлға сатып алғаным жоқ, Несіне бөгелемін қолда бардың. Қағазға білгенімді жастайымда, Артыма сөз ғып оны тастайын да. Кейінгі ұрпағыма мирас болсын, Қалды сөз, шежіреден бастайын да. Жазайық ұрпақ үшін білгенімді, Шамамша тіршілікте көргенімді....
Жараттың жанның бәрін Жаппар Халық, Жеткерсең, рахметің көп қазыналық. Адамға ажал мирас болғаннан соң, Бара жатыр: біреу – кетіп, біреу – қалып. Білгенге баяны жоқ бұл дүниенің, Әркімге-ақ еткен жоқ па би-опалық. Алланың сүйген досты – Ақ Сәруары Көркейткен ислам жолын шамдай жарық. Шаһариар Әбубәкір, Омар, Оспан, Күш...
Ұлы жүз аймағында Алатаудың, Оңтүстіктен ырғалған бақша-баудың. Жетісу мен Түркістан, Сырдария, Мекендеген арасын Қаратаудың. Ұлы жүздің Кейкі би бел баласы, Жалқы боп туса керек ол шамасы. Кейкіден Төбей туған төрт ұлы бар, Осылай шежіренің бастамасы. Тұқымы өсіп-өнген Төбей екен, Жалқы боп аталары көбеймеген. Қойылды...
Нұх нәби түп атамыз саналады, Үш нәсіл үш ұлынан таралады. Есімі Хам, Сам, Япыс – үш ұлының Жер жүзі халықтардың бабалары. Қаптаған жердің жүзін болған топан, Кемемен сол апаттан қалған аман. Таралып үш ұлынан барлық халық, Сондықтан деп атаймыз – екінші адам. Хамнан нәсіл тараған қара халық, Бұл арасы тарихта болған а...
Қолға алып домбырамды аттанайын, Көңілде не бар екен ақтарайын. Жібекке меруертті қолмен тізіп, Нақыштап сөз өрнегін тақталайын. Халықтың қарауына берілейін, Асқақтап артық айтып аттамайын. Ел тыңдап, еңбегімді бағаласын, Несіне күні бұрын мақтанайын. Қағазға қалдырайын білгенімді, Өнерлі ер жігіттен ауытқымайын. Бір к...
Ал ұста, ойды тербеп, қолға қалам, Жалқау боп, жүре бермей, болма сараң. Артыңа аз да болса бір сөз қалдыр, Бар болса, баста пікір, ойда санаң. Жаз жинап тарихтардан көргеніңді, Естіген қариялардан білгеніңді. Әртүрлі шежіренің нұсқасынан Жинақтап азды-көпті тергеніңді. Жазып көр, атаң қазақ шежіресін, Сен сұра, ол тур...
Заманда ел билеген хандар өткен, Толғауы жоқ тоңмойын жандар өткен. Хат танымас қазынадан халық қанап, Аң патшасы арыстан түсті бетпен. Хан атаққа мәз болып жарлық шашқан, Заң-зәкүн, жол-жораны байқамастан. Бас салған, басын алған, қанға малған, Кімде-кім қарсыласса, қайраты асқан. Жеңген елін, жерін алып жеңілгеннің,...
Ал ұста, Әлмағамбет, қолға қалам, Денсаулық, берсін қуат, Хақ Тағалам! Артыңа аз да болса, бір сөз қалдыр, Бір нұсқа шежіре сөз, келсе шамаң. Жаз жинап, тарихтан көргеніңді, Есітіп, бұл туралы білгеніңді. Кейінгі жас буындар шамаласын, Сенің де не кәсіпте жүргеніңді. Жазып көр, атаң қазақ шежіресін, Сірә, сен бұл турал...
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Short article sample inspired by UNESCO Dede Qorqud/Korkyt Ata page.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
