Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
Асан қайғы деген жеті жасында жетім қалған бала екен. Солай болса да өсіп, ер жеткенсін батыр адам болып, аң аулап жүргенде бір жақтағы елден бір жақсы қыздың хабарын естіген. Соны көруге барамыз деп маңдай қойып келе жатқанда манағы қыз анасына: «Мама, бүгін үйге төрт сырттан келеді. «Адамның хаты құлағы, құстың хаты...
Ертеде бір ханның қартайғанша баласы болмаған соң бала үшін тоғыз әйел алыпты. Ақырында ең артқы әйелінен бір ұл бала болып, атын Асан қойыпты. Бала балиғатқа толмай тұрған уақытында хан қатты ауырып өлер халатқа таянған соң уәзірлерін жинап отырып, мынадай тапсырма тапсырыпты: – Менің күнім жақындаған сияқты. Сондықта...
Асан қайғының әкесі – Сәбит деген кісі. Ол кісінің бір қара тұлпары, бір қара бүркіті, бір қара тазысы болады. Кәсібі аңшылық болады. Баласы болмайды. Бір күні түс көріп, әйелін шақырып алып: – Мен бір жетінің ішінде өлемін. Енді маған керегі жоқ, – деп қара тұлпарды, тазыны, бүркітті қоя береді. Сонсоң әйеліне мынаны...
Жайылымы болмаса, мал азады, Қайырымы болмаса, жан азады. Ісі өрге басатын азаматты Қызықтырып тұрады таң азаны.
Жақсы әйел ер көңілін өсіреді, Жаман әйел үй отын өшіреді. Екеуі де бүгінгі қыздан шығар, Күтіп тұрған қайсысы есіл ерді.
Жақсы ұлың болады сырласыңдай, Жақсы келін болады құрдасыңдай. Екеуі де егер де жаман болса, Қоярға жер таппассың бір басыңды-ай.
Жақсының түгел бітер бастағаны, Жаманнан жарты қасық ас қалады. Жаспын дер жаман жігіт қырықта да, Жақсылар он бесінде ел басқарады.
Жұртқа жағар айтылған ән баяулы, Жарлы болар жігіттің жаны аяулы. Тіршілікте қалайық күліп-ойнап, Өтіп жалған барады күн санаулы
Тоқым салма жабыға жалды екен деп, Жолдас болма жаманға малды екен деп. Сыры кетсе сырлы аяқ, сыны кетпес, Күдер үзбе жақсыдан жарлы екен деп.
Құрбы сәні келмейді ойнап-күлмей, Қыздың сәні келмейді парша кимей. Алыстағы махаббат арман болар, Екі ғашық сырласып бірге жүрмей.
Ақыл, қайрат өзіңде жетпейтұғын, Болса өңгеден амал жоқ септейтұғын. Көлеңкедей көлбеген көп достарың Шалыс бассаң, күн болар шеттейтұғын.
Қолыңа ұстап алып ұстараны, Мұртыңды қия берсең, қысқарады. Жаманнан жапан түзде із де қалмас, Жақсыдан үлгілі сөз, іс қалады.
Ұшып жүрген әуеде ақ бөдене, Кейде толы, кейде орта ақ тегене. Осындайда, құрбыжан, ойна да күл, Өмір өтті деп жүрме әттегене.
Қарасуды қақ жарып қайық кетер, Аңдамасаң, аяғың тайып кетер. Жәйді білмес жаманмен жолдас болсаң, Жала жауып әр жерде айыпты етер.
Бұл өмірде не тату, құрбы тату, Бір-біріне әзілін етер тарту. Сыйласпайтын пендемен сөз байласпа, Асыл күлкі аяғы болар ашу.
Көздесем де атпадым ұзақ, құрды, Ұзақ, құрға өзгелер тұзақ құрды. Өз елінде серкесіп жүргендердің Бағасы жоқ басқа елде лақ құрлы.
Кездессем де, атпадым ала құрды, Бағаң артық басқадан анақұрлы. Өз елінде көсем боп жүргендердің Бағасы жоқ басқа елде бала құрлы.
Мінгенім дәйім менің қаракерім, Келмейді таңда ұйқысы саналы ердің. Барлығын жалмаса да адамзаттың Құлқыны бір тоймайды қара жердің.
Өнерсіз болсаң, несін есіресің, Қоясың өнерлінің несіне сын. Көре алмай қанша тарлық еткеніңмен, Дарынның жей алмайсың несібесін
Жыламан қарнымның ашқанына, Жылаймын қадірімнің қашқанына. Қорлықпен күн кешсем, тек мен кешейін, Келмесін балалардың бастарына.
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Бұл зерттеуде Шыңғыс Айтматов прозасындағы Жер-ана концептісінің семантикалық, мәдени және экологиялық категория ретінде қалыптасуы қарастырылады. Осы бағыттағы зерттеу олқылығын толықтыру мақсатында жұмыста жазушының төрт прозалық шығармасы талданады: «Плаха», «Қош бол, Гүлсары!», «Ақ кеме» және «Ғасырдан да ұзақ күн». Зерттеу барысында табиғат элементтері этикалық, эмоциялық немесе символдық мәнге ие болатын 37 үзіндіге сапалық концептуалды-семантикалық талдау жүргізілді. Үзінділерді іріктеу мәтіндерді мұқият оқу негізінде жүзеге асырылып, олар қайталанып отыратын лексикалық, метафоралық, баяндау сипатындағы және мәдени тұрғыдан мәнді белгілеріне қарай топтастырылды. Талдау нәтижесінде өзара байланысты төрт концептуалды модель анықталды: Жер-ана — өмір бастауы, аналық қамқоршы, моральдық бедел иесі және жады сақтаушы. Бұл модельдер Айтматов прозасындағы табиғаттың жай ғана оқиға өрбитін орта немесе поэтикалық бейне емес екенін көрсетеді. Керісінше, табиғат адам жауапкершілігі, мәдени сабақтастық, экологиялық осалдық және моральдық бағалау мәселелері көрініс табатын этикалық негіз қызметін атқарады. Зерттеу нәтижелері Айтматовтың көркемдік дүниетанымындағы Жер-ана концептісінің құрылымды концептуалды модель ретінде қызмет ететінін айқындау арқылы лингвомәдениеттану мен әдеби экокритика салаларына үлес қосады.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
