Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
Ертеде елдің надан өмірінде Тарихы көп жылдардың куә бізге. Ақсақал елді билеп, ру қуып, Быт-шыт боп берекесіз жүрген кезде. Шығыпты Арғын, Найман, Керей, Уақ, Басты ру Орта жүздің бөлігінде. Арғын көп, Найман аздау кездері екен, Басы Сыр, аяғы Алтай жүрген кезде. Қарасам шежіренің бетін ашып, Өткенге таң қаласың аузың...
Бірінші, менің атым Қожамбет-ті, Өз әкем ол – Олжабай өтіп кетті. Одан арғы атамыз Төбетай-ды, Біздерге, міне, келіп дәурен жетті. Төртінші, арғы атам – Өтенбай-ды, Бесінші, қыдыр қонған Өмірбай-ды. Алтыншы атам сұрасаң, Көшей екен, Қонысы бар жетімге болған жайлы. Жетінші атам, сұрасаң, Айбас-Тоқа, Шүйке шешем ұстапты...
Бисмилла рахмани рахим Жарандар, жәрдем тіле жалғыз Ақтан, Бақ тайса, патша құлар алтын тақтан. Ісіңе Құдіреттің қарасаңшы, Жаралған Адам Ата топырақтан. Жүріпсің бәрің дағы жігітпіз деп, Атаңның атын білсең, сонда мақтан. Атамыз Адамнан соң Шеш пайғамбар, Сауап табар шежіре білген жандар. Баласы Шеш пайғамбар Әшүш еке...
Қолыма сөз жазуға қалам алдым, Ескірген, көне сөзге құлақ салдым. Біреуден пұлға сатып алғаным жоқ, Несіне бөгелемін қолда бардың. Қағазға білгенімді жастайымда, Артыма сөз ғып оны тастайын да. Кейінгі ұрпағыма мирас болсын, Қалды сөз, шежіреден бастайын да. Жазайық ұрпақ үшін білгенімді, Шамамша тіршілікте көргенімді....
Жараттың жанның бәрін Жаппар Халық, Жеткерсең, рахметің көп қазыналық. Адамға ажал мирас болғаннан соң, Бара жатыр: біреу – кетіп, біреу – қалып. Білгенге баяны жоқ бұл дүниенің, Әркімге-ақ еткен жоқ па би-опалық. Алланың сүйген досты – Ақ Сәруары Көркейткен ислам жолын шамдай жарық. Шаһариар Әбубәкір, Омар, Оспан, Күш...
Ұлы жүз аймағында Алатаудың, Оңтүстіктен ырғалған бақша-баудың. Жетісу мен Түркістан, Сырдария, Мекендеген арасын Қаратаудың. Ұлы жүздің Кейкі би бел баласы, Жалқы боп туса керек ол шамасы. Кейкіден Төбей туған төрт ұлы бар, Осылай шежіренің бастамасы. Тұқымы өсіп-өнген Төбей екен, Жалқы боп аталары көбеймеген. Қойылды...
Нұх нәби түп атамыз саналады, Үш нәсіл үш ұлынан таралады. Есімі Хам, Сам, Япыс – үш ұлының Жер жүзі халықтардың бабалары. Қаптаған жердің жүзін болған топан, Кемемен сол апаттан қалған аман. Таралып үш ұлынан барлық халық, Сондықтан деп атаймыз – екінші адам. Хамнан нәсіл тараған қара халық, Бұл арасы тарихта болған а...
Қолға алып домбырамды аттанайын, Көңілде не бар екен ақтарайын. Жібекке меруертті қолмен тізіп, Нақыштап сөз өрнегін тақталайын. Халықтың қарауына берілейін, Асқақтап артық айтып аттамайын. Ел тыңдап, еңбегімді бағаласын, Несіне күні бұрын мақтанайын. Қағазға қалдырайын білгенімді, Өнерлі ер жігіттен ауытқымайын. Бір к...
Ал ұста, ойды тербеп, қолға қалам, Жалқау боп, жүре бермей, болма сараң. Артыңа аз да болса бір сөз қалдыр, Бар болса, баста пікір, ойда санаң. Жаз жинап тарихтардан көргеніңді, Естіген қариялардан білгеніңді. Әртүрлі шежіренің нұсқасынан Жинақтап азды-көпті тергеніңді. Жазып көр, атаң қазақ шежіресін, Сен сұра, ол тур...
Заманда ел билеген хандар өткен, Толғауы жоқ тоңмойын жандар өткен. Хат танымас қазынадан халық қанап, Аң патшасы арыстан түсті бетпен. Хан атаққа мәз болып жарлық шашқан, Заң-зәкүн, жол-жораны байқамастан. Бас салған, басын алған, қанға малған, Кімде-кім қарсыласса, қайраты асқан. Жеңген елін, жерін алып жеңілгеннің,...
Ал ұста, Әлмағамбет, қолға қалам, Денсаулық, берсін қуат, Хақ Тағалам! Артыңа аз да болса, бір сөз қалдыр, Бір нұсқа шежіре сөз, келсе шамаң. Жаз жинап, тарихтан көргеніңді, Есітіп, бұл туралы білгеніңді. Кейінгі жас буындар шамаласын, Сенің де не кәсіпте жүргеніңді. Жазып көр, атаң қазақ шежіресін, Сірә, сен бұл турал...
Жазуға түрік нәсілі алдым қолға, Жәрдем ет, Жаратушы, өзің оңла. Патшасы патшалардың бір өзіңсің Сала гөр, қате кетсем, тура жолға. Барша әлем қолыңызда жанды-жансыз, Күнбатыс әм күншығыс, оң мен сол да. Бір зат жоқ әміріңе бағынбайтын Хан менен ханзадалар, алтын орда. Жараттың жоқтан жасап барша әлемді, Адамзат хайуан...
Бисмиллаһир рахманир рахим Бастайын сөзді бастап бисмилладан, Соңыра хамд салауат жаздым сєлем. Мақам, жақсы бір қисса сөйлейін деп, Бастадым, Алла жәрдем берсін маған. Ал тыңла, Баһрамнан сөз келеді, Кетпейді жастайым[нан] әсер мәнді. Әкесі Үлгаш хан, өзі – патша, Мықты тұрған билері Үрім шаһары. Үшбу қисса тыңласаң «...
Бағдат Мысыр бірлән екі үлкен шәр, Бұл сөзге құлағың сал, ей, жаранлар. Орнына пайғамбардың әмір еткен, Бағдатта Назым дейтін халифа бар. Көндірген әміріне жанның бәрін, Айтайын хикая қып болған халін. Қарайды әміріне дін мұсылман, Жұртына патшалығы болып мәлім. Мысырды билеп тұрған Құжаз патша, Жұртына әділдік жоқ, бо...
Әуелде сөз айтайын «бисмилладан», Өлмей қалмас анадан туған адам. Өлмей тұрып бiр қисса сөйлейiн мен, Туған жан бәрi де айрылар ата-анадан. Сөйлейiн бұрынғы өткендерден, Бенде болып дүниядан кеткендерден. Ғашығынан басқаға көңiл берген, Ахир Құдай тiлегiн бергендерден. Тыңлай көр, бұл сөзiме құлақ салып, Дүнияда ғарiпт...
Атыңнан айналайын, Әуел Алла, Асан қыл тұғыры жолны барша жанға. Хикаядан тысқары сөз сөйлетiп, Дозаққа шерменде қып бiзнi салма. Құдай-а, тұғыры сөйлет тiлiмiзнi, Өткiзбе күнәменен күнiмiзнi. Иләһи, рақым қылып фазылың бiрлән, Сақтай көр жаман жолдан дiнiмiзнi... Бисмилла, сөз бастайын, иә, Рахман, Дүниеде қанша мақұл...
Ертеде Қарабай деген бай болыпты. Бұл Қарабай төрт түлік малға сай болыпты. Қарабай бәйбішесі екеуі де қартайғанша отырады. Бұлардың бұрынғы туған балалары өліп, мұнан кейін бәйбішесі тағы да жүкті болып, бір ұл табады. Ол баласының атын Бозаман деп қояды. Бозаман күн сайын, ай сайын өсіп үлкейеді. Өзі әрі байдың мырза...
«Бисмилла», мен сөйлеймiн, Патша Құдай, Бiз ғасы пенделерде көп қой күнә-ай. Қыл көпiр қияметтiң өтерiнде, Болады заманымыз әлде қандай. Екiншi жәрдем берсiн Пайғамбарым, Шапағат қыл үмiтiңнiң һәммаларын. Ақылбек Сабалұғлы қисса жазсам, Үшiншi жәрдем қылғыл шаһариарым. Төртiншi жәрдем бергiл жұмла әулие, Соларды өткiзб...
Әуелi бiр Құдаға хамду сәна, Дәрүрi Мұстафаға болсын жәна. Алланың сүйер досты нұрдан болған, Салауат Мұхаммедке болып жәна. Екiншi жад етемiн Тәңiрiм атын, Ғарiптiң қабыл әйла мiнәжатын. Пайғамбар расул досты қайдум тұтып, Ғарiптiң аман еткiл бар қажетiн. Қажет көп бiз пақырда көңiлге алған, Ете алмай мақсат хасыл бол...
Баяғы заманда орта жүз арғын ішінде өзі батыр, өзі би Шақшақ атты адам болыпты. Шақшақ бес жасынан найза ұстап, садақ тартып, ерлігін жұртына танытыпты. Он жасқа келгенде халыққа билік айтып, қара қылды қақ жарған, алдынан бітпей дау, айтылмай сөз кетпеген асқан шешен, би болыпты. Үш жүзді аузына қаратып, басына әруақ,...
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Бұл зерттеуде Шыңғыс Айтматов прозасындағы Жер-ана концептісінің семантикалық, мәдени және экологиялық категория ретінде қалыптасуы қарастырылады. Осы бағыттағы зерттеу олқылығын толықтыру мақсатында жұмыста жазушының төрт прозалық шығармасы талданады: «Плаха», «Қош бол, Гүлсары!», «Ақ кеме» және «Ғасырдан да ұзақ күн». Зерттеу барысында табиғат элементтері этикалық, эмоциялық немесе символдық мәнге ие болатын 37 үзіндіге сапалық концептуалды-семантикалық талдау жүргізілді. Үзінділерді іріктеу мәтіндерді мұқият оқу негізінде жүзеге асырылып, олар қайталанып отыратын лексикалық, метафоралық, баяндау сипатындағы және мәдени тұрғыдан мәнді белгілеріне қарай топтастырылды. Талдау нәтижесінде өзара байланысты төрт концептуалды модель анықталды: Жер-ана — өмір бастауы, аналық қамқоршы, моральдық бедел иесі және жады сақтаушы. Бұл модельдер Айтматов прозасындағы табиғаттың жай ғана оқиға өрбитін орта немесе поэтикалық бейне емес екенін көрсетеді. Керісінше, табиғат адам жауапкершілігі, мәдени сабақтастық, экологиялық осалдық және моральдық бағалау мәселелері көрініс табатын этикалық негіз қызметін атқарады. Зерттеу нәтижелері Айтматовтың көркемдік дүниетанымындағы Жер-ана концептісінің құрылымды концептуалды модель ретінде қызмет ететінін айқындау арқылы лингвомәдениеттану мен әдеби экокритика салаларына үлес қосады.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
