Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
– Айналайын, жан ана, Рұқсат маған бер, ана. Кеткен қолдың артынан, Мен де жетіп барайын. Қалмақтан кекті алайын, Қайтпасын менің талайым. Жаратқан Ием жар болса, Жауға ойран салайын. Бір Құдайым жар болса, Қалмақтан кекті алайын, Көпке олжа салайын. Осы жолдан тоқтатпа, Қайтпасыншы талайым. Артынан барып атама, Аралас...
Сөйлейiн бiразырақ өткендерден, Қазақтар Сыр бойында жүрген едi. Қазақтан жиырма бір батыр шығып, Хан көтердi Абылайды. Абылай билеп тұрды дәл сол кезде, Жауынгер болды қазақ көрер көзге. Алмаққа Сарыарқаны даярланып, Қырық батыр сол уақта жаһан кездi. Соғысқа даярланды хан Абылай, Қалмақтар Сарыарқаны бере ме жай? Абы...
Халық ақыны хат жазуға қалам алған, Ешкiмнен өтпей тұрмас мына жалған. Орта жүзде Сүйiндiк ұранды ел, Олжабай қатарында батыр болған. Мәшһүр Жүсiп жазыпты кiтабына, Үшбу сөз тарих болып бiзге қалған. Сақау ақын белгiлi асқан жырау Мазмұнын көрiп тұрып өлең қылған. Халықтың қатарласқан заманында Тағылым алып сөйлейiн ме...
Жидебай батыр – орта жүз, арғын. Хан Абылайдың тұсында шыққан. Мейрамның Қарқабат дейтін қатынынан туады. Болатқожадан Түйте туған. Ақшадан Бошан туған. Түйтеден Тымырсық пен Сары туған. Мұнан Танас пен Майқы туған. Танас төрт болыс ел. Майқы екі болыс ел. Тұрағы – Қарғалы. Майқыдан Әлтеке, Сарым туған. Әлтекенің Дос д...
Жасыбай кәпірлерге салды ойран, Топалаң жаман болды тиген қойдан. Болыпты соғысқалы үш ай, он күн Талықсып адасыпты ақыл ойдан. Сол күнде адасыпты ақыл, ойдан, Қуаты жас баланың кетті бойдан. Нешелік неше мың сан болса дағы Жандыдан түк қалдырмай бәрін қырған. Бітірді жапандағы шыққан жанды Ағызып Ніл дария қызыл қанды...
Жақсы ат пен арқалы атан бас сүйегі, Елімнің аялауы емес тегін. Ат-жалы, атан-қомы, ержігітпен Үшеуі арқалаған өмір жүгін. Салтымыз бабалардан қалған әдет, Биікке шығарамыз күні бүгін. (Жағабай қарттың өлеңінен). І Қырық алтыншы жылдың күзінде, Азаттық күрес кезінде, Құбылып тұрған қоңыр кеш Әлі күнге есімде. Ауылдан к...
Кім білмес наймандағы Боранбайды, Бес байыс боранбайлап ұрандайды. Қазақтың ұран шықса қаны қызып, Ер жігіт өз үйінде тұра алмайды. Үш жүзге байлықпенен аты шыққан, Естиміз асқан бай деп Бұланбайды. Бұлардың ата-тегі туысы бір, Кейбіреу нақ айтпаса біле алмайды. Байыстың елге әйгілі бес баласы, Үлкені Сарымырза – ер да...
Аз-көптік, барлық-жоқтық бір Құдайдан, Жақсыға құрмет етсек осындайдан. Қазақта бұдан бұрын болып өткен, Сөйлейін Қаракерей Қабанбайдан. Атамыз әуел бастан адам өткен, Таралып ер Әділден талай өткен. Қазақтың бұрынғы өткен заманында Дейтұғын ер Қабанбай сабаз өткен. Дейтұғын ер Қабанбай сабаз өтті, Ауызынан қайтармайты...
Қолыма хат жазайын қалам алып, Бұзылды жылдан жылға заман азып. Аз ғана Қабанбайдан сөз қозғалық, Тыңдасаң жамағаттар құлақ салып. Аз ғана сөз қозғалық Қабанбайдан, Адамзат ата-анасыз туар қайдан. Орыстың мына заман заманы деп, Болыпты түгел бодан тамам найман. Шұбарым, арғымағым дүлді аламын, Басынан Арқауылдың күн ша...
Тұлпарым, арғымағым, жүлде алғаным, Басынан Арқаулының* күн шалғаным. Аузыма “ә” дегенде тола түскен, Қабанбай, Кенесары ел қорғаным. Қабекең артық туған есіл ерім, Олжаға қарық қылған ерген елін. Бір күні батыр Қабан жаусырады, Жидырды хабар беріп тамам елін. Атады үлкен мерген арқар, құлжа, Жігіттер атқа түйе тегін о...
Арыңдап сөйле қызыл тіл, Бөгеліп, тоқтап қамалмай. Нөсердей төгіп желдеші, Арқадан соққан самалдай. Білімі көптің көбейді, Білмей қоймас бағаңды-ай. Қалмақ пенен қазақ жау бопты, Бұрынғы өткен заманда-ай. Дұшпаннан халқын қорғаған Қаракерей Қабанбай. Қабанбайдан жеңіліп, Таппапты-ай қалмақ амалды-ай. Батыр болып туыпты...
Бір қисса сөз бастайын Қабанбайдан, Шын батыр болмаса сөз шығар қайдан. Соғысқан қазақ, қалмақ заманында Ерлігі жұртқа мәлім жарық айдан. Найманның бір руы – қара керей, Таралып халық болып қанат жайған. Руы Қабанбайдың байжігіт еді, Бақ қонған Қыдыр дарып осы жайдан. Қабекең талай жаудың тасын шаққан, Тұсында ер болды...
Азырақ сөз сөйлейін Қабанбайдан, Адамзат ата-анасыз туар қайдан. Кәпірдің кешегі өткен заманында, Орысқа қарап еді түгел найман. Шабарым, арғымағым, дүлде алғаным, Басынан Арқа ауылдың күн шалғанда. Жиылса арғын, найман, өңкей қазақ, Сөз еді ер Қабанбай ұйғарғаным. Кей жаман қамалады сөз таба алмай, Кей жаман жан сақта...
Базардан боқша-боқша бөз келеді, Атқан оқ ажалдыға кез болады. Жамағат, құлақ салып сөз тыңдасаң, Азырақ Қабанбайдан сөз келеді. Шұбарым, арғымағым, жүлде алғаным, Арқа ауыл үлкен бауда күн шалғаным. Аузыма “а” дегенде тола түсіп, Сөзіне ер Қабанбай ұйғарғаным. Болғанда арғын, найман арысыңды, Қабекең алып берген намыс...
Әуелі сөз сөйлеймін Қабанбайдан, Атасыз адам пенде туар қайдан. Қайырдың мына заман заманы боп, Ұлысқа бодан болған арғын, найман. Шабарым, арғымағым, жүлде алғаным, Жолынан Арқа ауылдың күн шалғаным. Жиылса арғын, найман өңкей маңғаз, Сөз екен ер Қабанбай ұйғарғаны. Кей жаман аңырады сөз таба алмай, Шын жаман жан сақт...
Бісмілла сөз бастайын Қабанбайдан, Атасыз адам пенде туар қайдан?! Үш жүзге ұран болған ер Қабанбай, Шақырған әруағын бүкіл найман. Өтіпті сахабалар иманы көп, Кең сарай имандығы болады деп. Ер екен артық өткен шарапатлы, Сиынар білген адам «Қабанбай» деп. Ерлігі Қабанбайдың жаннан өткен, Сол кезде қырғыз екен кегі кет...
Сөйлейін бір хикая өткендерден, Артында аты қалған батыр ерден . Дерегім дәлелдейін тіл мен құлақ, Мен емес шежіре оқып көзбен көрген. Болмасын тағы менде мақтау-боқтау, Тек қана істеп кеткен істен тоқтау. Аяңды жақсы үйренбей жорға болу, Әуелі, атқа да ұят шоқырақтау. Естіген талай сөзді кәрі құлақ, Қылмайма естіген с...
Өтіпті біздің қазақ жақсы жайдан, Естіген тамаша етіп, қалар қайран. Қазақтың құба қалмақ заманында Сөйлейін қанжығалы Бөгенбайдан. Өтіпті қанжығалы қарт Бөгенбай, Мекені көшіп-қонған Шет қурайда-ай. Қазақ пен қалмақ атыс қылған кезде, Әкесі аруақ қонған ер Маянбай. Ерлікпен Бөгенбай да тартыпты күй, Сол күнде қанжығал...
Ал бір қисса бастайын, Құлағың сал, көпшілік. Мергенше атып тастайын, Тұрса тілден оқ шығып. Босқа алып қашпайын, Асау аттай осқырып. Тізгінді мықты ұстайын, Тыңдаушымды қош қылып. Ескі емес тым арғы, Екі жүз жыл шамасы. Өткен екен сандарлы, Қазақтың бір баласы. Өзі ханның ұлы екен, Әкесін жау өлтірген. Өмірі бір жыр е...
Атанған әділ болған әз Тәуке хан, Қырғызды қосып сұрап қазақпенен. Еліне әділетті хан болыпты Ешбір жан ренжімей өз халқынан. Болыпты әз Тәукенің үш баласы, Үлкені Әбілмәмбет төре ағасы. Кішісін Әбілқайыр деп атапты, Болыпты Сәмеке хан ортаншысы. Әз Тәуке өлгеннен соң ел бөлінді, Бұрығы үш жүзіне үш бөлінді. Әбілқайыр...
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Бұл зерттеуде Шыңғыс Айтматов прозасындағы Жер-ана концептісінің семантикалық, мәдени және экологиялық категория ретінде қалыптасуы қарастырылады. Осы бағыттағы зерттеу олқылығын толықтыру мақсатында жұмыста жазушының төрт прозалық шығармасы талданады: «Плаха», «Қош бол, Гүлсары!», «Ақ кеме» және «Ғасырдан да ұзақ күн». Зерттеу барысында табиғат элементтері этикалық, эмоциялық немесе символдық мәнге ие болатын 37 үзіндіге сапалық концептуалды-семантикалық талдау жүргізілді. Үзінділерді іріктеу мәтіндерді мұқият оқу негізінде жүзеге асырылып, олар қайталанып отыратын лексикалық, метафоралық, баяндау сипатындағы және мәдени тұрғыдан мәнді белгілеріне қарай топтастырылды. Талдау нәтижесінде өзара байланысты төрт концептуалды модель анықталды: Жер-ана — өмір бастауы, аналық қамқоршы, моральдық бедел иесі және жады сақтаушы. Бұл модельдер Айтматов прозасындағы табиғаттың жай ғана оқиға өрбитін орта немесе поэтикалық бейне емес екенін көрсетеді. Керісінше, табиғат адам жауапкершілігі, мәдени сабақтастық, экологиялық осалдық және моральдық бағалау мәселелері көрініс табатын этикалық негіз қызметін атқарады. Зерттеу нәтижелері Айтматовтың көркемдік дүниетанымындағы Жер-ана концептісінің құрылымды концептуалды модель ретінде қызмет ететінін айқындау арқылы лингвомәдениеттану мен әдеби экокритика салаларына үлес қосады.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
