Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
Бұрынғы өткен заманда, Қалың қазақ ішінде, Базарбай деген бай бар еді, Төрт түлік малға сай еді, Төлеген деген бір баласы бар еді. Төлеген мырза дер еді, Сұлулыққа келгенде Сырлаған қызыл жебе еді. Жасы он беске келгенде Халыққа көзін сала алмай, Үш ай тамам қыз іздеп, Қазақтан сұлу жарамай, Сұлу тауып ала алмай, Мырза...
Көк Еділдің бойында Уәли деген хан болған, Батыр болған, бай болған, Төрт түлігі сай болған. Ойлағаны намыс пен Қарал, жедел, ар болған. Ықпалы жүрген күнінде Бақыты асып, өрлеген, Дұшпандасқан жауына Ешбір ерік бермеген. Тентек пенен телісін Жүргізбей қияс, жөндеген. Бақытты тұрмыс күнінде Маңына жан келмеген. Егер ке...
Жарандар, сал құлағың тыңлап бізге, Сөйлейін бір қиссаны енді сізге. Кешегі Ормамбет хан заманында Өтіпті Құбақанбай жапан түзде. Дүниеде ойлап тұрсам әуре-сарсаң, Жігіттер, тәубе қылғыл қайда барсаң. Сөйлейін бір қиссаны Құбақаннан, Жарандар, біразырақ құлақ салсаң. Шығардым көңілімнен һәр түрлі жол, Бітірген соның бә...
Жазайын мен назымдап сөздің басын, Тыңлаңыз, үлкен-кіші, құрбыласым. Жарандар, құлақ салып тыңласаңыз, Жазамын бұрынғының мәселесін. Қолға алдым назым үшін дәуіт, қалам, Жаныма жәрдем берсін Хақ Тағалам. Кеңесін «Құламерген» өлең қылдым, Тыңлаңыз, өңкей абзал шаһизадам. Жазғушы Әбдірахман менім атым, Һәр жерге мағлұм б...
Әуел сөзді бастайын, Ісімді Құдай оңласа. Шешеннен сөз табылар, Жай бұлтындай торласа. Қисық ағаш түзелер, Тезге басып морласа. Ақыретте сауап жоқ, Айтатұғын жауап жоқ, Жетім-жесір, ғаріпні Кемсініп, оны қорласа. Мұнан жаман сол болұр, Уағдалы сөзде тұрмаса. Ақсұңқар келіп шырмалар, Саятшы алдын торласа. Ақбөкен келіп...
Ноғайлыдан бөлініп, Жалғыз өзі аттанып жүр еді, Астына мінген кері еді. Артық туған ноғайдан О да бөлек ер еді. Бір жыл анық жүрген соң, Дәукескен елін көреді. Барды жетіп қалаға, Биік таудан өте алмай, Тағы бір жыл жатып қалады. Дәукескеннің ханы басқа бір жаққа кетіп қалады. Оның елі Құлыншақты білмейді. Құлыншақ көр...
Ноғайды Қарт Қожақ жинады, Аттанды бес кісі ноғай халқы, Қарт Қожақ басы еді ноғай қарты. Аққұмның еді жағасы, Құба таудың сағасы. Тұңғиық суы бар, Жағалай қаққан нуы бар. Қалмақ деген ел еді, Меңді сұлтан хан еді. Алармын соны деп еді, Арасы айлық жол жүріп, Екі әскер қарсы келеді. Қарт Қожақ шықты ноғайдан “Алайын” д...
Шынтас барлық ноғайларды жинады. Қалмаққа аттанайын деп кеңес құрды. Шынтас сонда сөйледі: – Темір деген жерге аттанамыз. Жүз кісі, бастығы – Шынтас, Қалмақтың Беріксұлтан деген ханы еді. Неше жерде ұрысып жеңісе алмай жүр еді. Алыс емес арасы, тек екі айлық жер еді. Қалмақ елу кісімен жіберіп еді. “Шынтас елінен адам...
Құба таудың басында қалмаққа аттанады. Қостөре екі жүз кісі ертіп, тауда қарауыл қарап жүреді. Жаңбыршы батыр келер деп күтіп жүреді. Қостөре мен Жаңбыршы кездеседі. Қостөре қалмақ сөйледі: – Өзің қайда барасың? Мен қалмақтың ерлері, Екі жүз кісі қолым бар. Жапанда жалғыз бір өзің, Айтшы маған жөніңді, Не қылайын деген...
Он сан ноғай болған жер, Орманбет бидің өлген жер, Күйкен сырты Манашы. Он бір би қалмаққа (Манашыны) және оның шешесін алып барады. Қалмақ Манашыны сатып алың дейді. Он бір би “үш күннен қалдырмай ақшасын тауып, алып келеміз” деп, Манашыны тастап кетеді. Манашының үш жасар қызы бар еді, қапталынан жүгірді. Әкесін сұра...
Бір өзі атқа мінді кетейін деп, Қалмаққа жалғыз өзі жетейін деп. Аттанды жалғыз өзі болып дара, Болар деп бір өзіме Алла пана. Қарадөң деген жер еді, Сондағы қалмақтың осы жері еді. Ен қалмаққа аттанды, Арасы он күндік жол еді. Отыз бес күн болғанда, Көрді сонда қарасын. Дөңге шығып алған соң, Қалмақтың көрді қарасын....
Төрехан алты жасында асық ойнап жүреді, балалардың асығын ұтып алды. Төреханның қолындағы асығын балалар тартып алады. Төреханға ешкім болыспаған соң, жылап үйіне келді. Шешесіне келіп жылады. – Шырағым, неге жылайсың? – деді шешесі. Сонда Төрехан сөйледі: – Айналайын, шешеке, Балалар ойды көзімді, Сабады-ау менің өзім...
Әмет батыр ағасы Алаудың орнын қуып батыр болады. Қарақобда бойының Елекке құйған жерінде ағалы-інілі оншақты үй болып, қоныстанып отырады. Мұнымен бірге басқа да қара ноғайдың да елі отырады. Бір күні Әметке ой түседі. Ол ойында Әмет батыр ерлік атақ шығарғысы келеді. Бір күні ағасына келіп: – О, аға, өзің болсаң қарт...
Аспан әлемі Төңірегі тең көрініп, Теген жатыр төңкеріліп, Жас та сиған, кәрі сиған, Астына оның бәрі сиған. (Аспан) Күндіз беті таза, Түнде бетін әжім басты. (Аспан) Дүниеде бір қарбыз бар солмайтұғын, Жаз шіріп, қыста үсіп тоңбайтұғын. Жаһанның жерін, суын, жәндіктерін, Іші кең бәрін салса толмайтұғын. (Көк, аспан) Бі...
Айсаның інісінің баласы – Алау. Сол Есен, Сүйін деген қалмаққа аттанады. Олар Уағаш, Даяс қасында отырған ел екен. Сонда Айсаның Алауға айтқаны: – Жетіде қалдың әкеңнен, Ересек болып сен жеттің. Асыраған ағаңнан Енді кетіп барасың. Біздей туған ағаңнан Ерлігіңді бұрын етпедің, Ағаңмен бірге кетпедің. Шырағым деп атағың...
Әкесі өлген қызбаланың дәстүр талабына сәйкес өз шама-шарқынша жоқтай білу өнерін меңгеру міндеттілігіне осы екі мәтін мысал бола алады. «Мүсидің он жеті жасар қызы айтқан жоқтауда» қырық сегіз жасында өмірден озған әкесінің қазасына байланысты қайғысын білдіріп қана қоймай, өлімнің жалпыға тән хақтығы жетімдік пен жесірлік, қиямет-қайым, о дүниеге сапар шегу, іздеу салу ұғымдары көрініп, көркемдік жағынан біршама толық мазмұн көрінеді.
Қорғанынан айрылғаннан кейінгі жетім-жесірдің әділетсіз көрген мейірімсіздігін бейнелейтін мәтін марқұмды тұтас жұрттың қамқоры етіп бейнелеудің үлгісі.
Елу жасында ұзақ науқастан өмірден озған жанды жоқтау үлгісінде жұбайы балаларының әкесін жоқтай отырып, өз басына түскен ауыртпалықпен қоса жалғыздық мұңын шертеді. Мәтінде жоқтаушыға қойылатын сын салмағы сезіледі. Тыңдаушыға қарата айту, иман тілеу, құдайдан тілек тілеу мотивтері шебер қиюласуы арқылы жесірдің қайғы-шері бейнеленген.
Марқұм әкесіне иман тілеп қана қоймай, оның бойындағы имандылық қасиеттерін тілге тиек ете отырып, О дүниелік өмірге сенім, қабірдегі сауал, ұрпағына үміт арту мотиві арқылы марқұм образы кеңірек сомдалатын жоқтау үлгісі ретінде томға еніп отыр.
Айсаның жасы қырық жасқа келеді. Сонда баласы Ахмет те он бес жасқа келеді. Бір күні ақсақалдар жиналып отырып айтады, солардың біреуі кәрі батыр Алау болады, кеңесінде: – Айсаны бас қылып, өздері осы ноғайдан бөлінелік, басқа бір жерге қоныс тауып алып, көшелік, – деді. Айналасы алты айшылық Еділдің бір шетіне барып қ...
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Бұл зерттеуде Шыңғыс Айтматов прозасындағы Жер-ана концептісінің семантикалық, мәдени және экологиялық категория ретінде қалыптасуы қарастырылады. Осы бағыттағы зерттеу олқылығын толықтыру мақсатында жұмыста жазушының төрт прозалық шығармасы талданады: «Плаха», «Қош бол, Гүлсары!», «Ақ кеме» және «Ғасырдан да ұзақ күн». Зерттеу барысында табиғат элементтері этикалық, эмоциялық немесе символдық мәнге ие болатын 37 үзіндіге сапалық концептуалды-семантикалық талдау жүргізілді. Үзінділерді іріктеу мәтіндерді мұқият оқу негізінде жүзеге асырылып, олар қайталанып отыратын лексикалық, метафоралық, баяндау сипатындағы және мәдени тұрғыдан мәнді белгілеріне қарай топтастырылды. Талдау нәтижесінде өзара байланысты төрт концептуалды модель анықталды: Жер-ана — өмір бастауы, аналық қамқоршы, моральдық бедел иесі және жады сақтаушы. Бұл модельдер Айтматов прозасындағы табиғаттың жай ғана оқиға өрбитін орта немесе поэтикалық бейне емес екенін көрсетеді. Керісінше, табиғат адам жауапкершілігі, мәдени сабақтастық, экологиялық осалдық және моральдық бағалау мәселелері көрініс табатын этикалық негіз қызметін атқарады. Зерттеу нәтижелері Айтматовтың көркемдік дүниетанымындағы Жер-ана концептісінің құрылымды концептуалды модель ретінде қызмет ететінін айқындау арқылы лингвомәдениеттану мен әдеби экокритика салаларына үлес қосады.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
