Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
– Не болды мұнша, – дейді, – сізге, ханым, Құрбандық жолыңа жиған малым. Басымды өзім кесіп берер едім, Әгарда болса керек шыбын жаным. Падыша көп жылады жасын тыймай, Кеткен соң қайғы кіріп ішке сыймай. Атынан ұшып кетіп, жерге түсіп, Жатып[ты] біраз уақыт есін жимай. – Кеткен соң сізден басқа түсті көрдім, Көп ғажап...
Бисмилла, сиынайын Құдіретке, Жете алмас сансыз пенде анау бетке. Пенде[лер] осы жүрген қатасы көп, Әгарда қата шықса, айып етпе. Мұхаммед бір Құданың сүйер досты, Дүниеде мынау пәни о да күшті. Хазірет Әбубәкір, Омар, Оспан, Әли Арыслан, Сүйікті сол төртеуін кәміл қосты. Хабибім – ақырзаман пайғамбары, Сүйікті сол төр...
Тыңласаңыз сөйлейін халайыққа, Халайық, айтқан сөзім ылайық па. Дейтұғын Мәлікриан әңгімесін, Жамағат, құлақ салып тыңлайық та. Айтайын бір қиссаны ауызға алып, Әйласын жәрдем, медет Жаппар Халиқ. Жел сөзді бір-екі ауыз неге аяйын, Жүруге кейінгіге мирас қалып. Бұрынғы патшалар пәрмен еткен, Дүниенің тарапына қолы жетк...
Бисмилла сөздің патшасы, Әдеп емес әр істі Бейбисмилла бастаса. Бисмилламен басталар Әр жұмыстың нақ басы. Құранның сөзі қатасыз, Кітаптың бар-дүр қосары. Бұл дүниеден көшеді Бір Құдайдан басқасы. Көрінген көзге жаладан Адамның бар ма қашпасы. Аз ғана ермек етейін, Болсын сөздің бастасы. Жігіттің көңілі қамығар, Жаман...
Жаскелеңнің түсінде қалмақтың қаны Найман деген, соның Қоңырша деген қызына ғашық болып, екеуі түсінде сол ретпен сөйлесіп, ғашық болған соң Жаскелеңнің іздей шығуы. – Саламат, қош-аман бол, қарағым-ай, Келтірген Құдай оңдап талабың-ай. Өлмесем, айнам, сені алмай қойман, Осындай болып тұрса заманым-ай. Болмайды асыққан...
Бисмиллаһир рахманир рахим Бастайын бір Алланың атыменен, Түзеткей өз құдірет затыменен. Бихамдулла, біздерді қылды инсан, Жайылар біздей құлдар хатыменен. Алланың заты – пәк, әуелі жоқ, Интаһа-ахирының өлшеуі жоқ. Біздерді адам қылып иман берді, Шүкір Алла, бұл жері көңілге тоқ. Бір қатра нұр жаратты Тәңірім бұрын, Со...
һәр түрлі халық жаратқан Хақ Тағала, Бірі бүтін болғанда, бірі – жара. Бірі – бай, бірі – пақыр адамзаттың, Біреудің сырты – жарық, іші – қара. Біреудің мәжнүндердей ақылы зағип, Кей пенде зейіні көп, болар дана. Пендені алаламай құрметтейді, Пұлына кей пенденің жетпес баға. Ақылын кей пенденің адам білмес, Сөзі бірге...
Әлхамду ли-Ллаhи саған, Шаhжиhан, Бәрі әшкере өзіңе қанша пінhан. Бір өзіңе лайық-дүр әли затың, Жылаймын зарлықпенен күнде саған. Жоқ еді, бар қылдың бұл әлемді, Асырадың ризық беріп барша жанды. Ерте-кеш һәрне қажет көңілге алсам, Медет қыл, Рахман Егем, Жаппар Ғани. Заhир, Батин, Ақыр сен уа hәм Әзел, Хаиу, Қадір, Қ...
Жаратқан барша жанды Алла Тағалам, Жаралған Ғаршы Күрсі, Лаух Қалам. Жарандар, сал құлақты үшбу сөзге, Бастаймын бір азырақ Қаһарманнан. Естісең, көз жетпейді амалына, Салдылар тамам диюды табанына. Қаһарман, Қатыран деген ер өтіпті Бұрынғы Ұшан патша заманында. Жөн болар не қылса да Құдай ісі, Құдіреті, әмірі көп, кел...
Қиын жол қияметтің тар-ды дейді, Бір жағы су, бір жағы жар-ды дейді. Әзірет Әли Пайғамбар заманында Маңайында бір мүсәпір бар-ды дейді. Көңілінде ол мүсәпір аласы жоқ, Ерді-қатын екеуі, баласы жоқ. Жарлығы Жаратқанның сондай қатты, Бір жалғыз тым болмаса қарасы жоқ. Құдай береді екен есіне алып, Асы жоқ ішеріне жазған...
Хамду бейхадди, биадад айттым сәна, Лил халиқ арду, самаһ қадым дана. Өзіңе жалбарынып сөз сөйлейін, Мендей ғаріп құлыңа болғыл пана. Иә, Алла, жәрдем бергіл, қағаз жазсам, Түзу жолға бастағыл, жолдан азсам. Сен бермесең hидаят, тауфиқ, илhам, Шығар ма йаза бүйе жерден қазсам. Иә, Алла, тауфиқ бер дінімізге, Рахмат қыл...
Бисмилла, сөз бастаймын, иә, Рахман, Нұр болып ай менен күн толықсыған. Айтайын бiр қисса—артық сөзден, Тыңдаңыз, құлақ салып, дiн мұсылман. Қиссаның сөз айтайын сарасынан, Мұхаммед екi дүние панасынан. Жазайын Миғражды қисса қылып, Мәулид пен Бақырғанның арасынан. Бисмилла—тамам сөздiң басы дейдi, Бұл сөзiм шариғаттың...
Бисмилла – сөздің нұсқасы, Баян қылды бір Алла, Бұл дүниенің қысқасы, Дүниені шырын қып, Құдіреттің ұстасы, Ырысқа иман әзелде, Өлшеулі қылған күніңді. Әлемге патша – бір Құдай, Жаңылдырма тілімді. Мұхаммедтің ақтығы Әлемге мәшһүр білінді. Күндерде бір күн Мұхаммед Он екі жасқа ілінді. Жатсаң-тұрсаң, жақсылар, Бір Алла...
Ертеде бір қойшы қойын жайып келе жатып қу медиен даладан қай мезгіл екені белгісіз қуарып қалған адам бас сүйегін тауып алады. Бұл бас сүйектің әдеттегі адамның басынан әрі үлкен, әрі өзгеше екенін байқап, қолындағы құрығымен ары-бері аунатып қарайды да онда ғажайып жазулардың бар екенін көреді. Бастың сол шекесіне «А...
Баяғыда Күлмесхан деген хан болыпты. Оның шын аты—Баяухан екен. Күлмесхан аталған себебі, Баяу ханның заманында жаугершілік қатты болып, бір ел бір елді шауып, жаншып ала береді, содан кейін Баяухан бір күні жұртын жиып, бірнеше әскер алып, жұртқа тыю саламын, әлемге әділдік орнатамын деп, жер қайысқан қолмен аттанған...
Бұрынғы заманда бір байдың екі ұлы, екі қызы болған екен. Үлкен баласының аты—Жанай, кіші баласының аты—Қанай екен. Үлкен қызының аты—Апан, кіші қызының аты—Ұпан екен. Сөз салып, құда түсем деушілерден қарындастарын қызғанған екі ағасы Апан мен Ұпанды елден жасырып, елсіз бір тауда сақтайды. Күндерден күн өтті. Бір күн...
Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде, байлар киіп қырмызы, жарлының тоны келтеде, жердің үстінде, аспанның астында әлемді таң еткен Келтең деген бір сараң бай болыпты. Байдың Асаубай деген ұлы болыпты. Бірнеше малшылары, құлдары болыпты. Сол көп жалшылардың бірі Қазанқап деген қозы бағатын қозышысы бар екен. Қазанқап...
Ертеде Садық деген қаһарлы, жемқор хан болыпты. Төрт түлігі сай болыпты. Тағы бір перзент көрсем деген ойы көкейінен кетпепті. Әйелі баласы Құлекеден кейін, жиырма бес жыл өткен соң, жүкті болады. Айы-күні жақындағанда хан екі жігітті шақырып алып, бұйрық береді: «Әйелім ұл туса, Құлекемнің серігі, қыз туса өлтіріңдер!...
Ертеде Күнше дейтін бір жесір әйел болыпты. Ол күндердің бір күні өзінің құрым лашығынан жалғыз баласын ұрлатып алып, зар илепті. Күншенің мұндай күйге ұшырағанын көрген ел-жұрты қатты налыпты. «Бейшараға қалай жәрдемдесеміз?»—деп өзара кеңеседі. Арада төрт жыл өтеді. Қанша іздегенмен бала табылмады. «Толыбай деген сын...
Бір адамның жалғыз ұлы болыпты. Баланы баулу—ата-ананың борышы. Атасы баласына он ділдә беріп базарға барып бір жейтін тамақ сатып әкел, сиырға шөп, тауыққа жем әкел депті. Баласы базарға шығып бұларды жеткізе алмай, қайтып келе жатса, бір адамның көрлікті қазып жатқанын көріп: —Бұның не?—деп сұрапты. Ол адам: —Бұл ада...
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Бұл зерттеуде Шыңғыс Айтматов прозасындағы Жер-ана концептісінің семантикалық, мәдени және экологиялық категория ретінде қалыптасуы қарастырылады. Осы бағыттағы зерттеу олқылығын толықтыру мақсатында жұмыста жазушының төрт прозалық шығармасы талданады: «Плаха», «Қош бол, Гүлсары!», «Ақ кеме» және «Ғасырдан да ұзақ күн». Зерттеу барысында табиғат элементтері этикалық, эмоциялық немесе символдық мәнге ие болатын 37 үзіндіге сапалық концептуалды-семантикалық талдау жүргізілді. Үзінділерді іріктеу мәтіндерді мұқият оқу негізінде жүзеге асырылып, олар қайталанып отыратын лексикалық, метафоралық, баяндау сипатындағы және мәдени тұрғыдан мәнді белгілеріне қарай топтастырылды. Талдау нәтижесінде өзара байланысты төрт концептуалды модель анықталды: Жер-ана — өмір бастауы, аналық қамқоршы, моральдық бедел иесі және жады сақтаушы. Бұл модельдер Айтматов прозасындағы табиғаттың жай ғана оқиға өрбитін орта немесе поэтикалық бейне емес екенін көрсетеді. Керісінше, табиғат адам жауапкершілігі, мәдени сабақтастық, экологиялық осалдық және моральдық бағалау мәселелері көрініс табатын этикалық негіз қызметін атқарады. Зерттеу нәтижелері Айтматовтың көркемдік дүниетанымындағы Жер-ана концептісінің құрылымды концептуалды модель ретінде қызмет ететінін айқындау арқылы лингвомәдениеттану мен әдеби экокритика салаларына үлес қосады.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
