Іздеу интерфейсі
Аннотация үдерісі, дәйексөз беру және көптілді оқу үшін жасалған зерттеу интерфейсі
Азырақ сөз сөйлейін Қабанбайдан, Адамзат ата-анасыз туар қайдан. Кәпірдің кешегі өткен заманында, Орысқа қарап еді түгел найман. Шабарым, арғымағым, дүлде алғаным, Басынан Арқа ауылдың күн шалғанда. Жиылса арғын, найман, өңкей қазақ, Сөз еді ер Қабанбай ұйғарғаным. Кей жаман қамалады сөз таба алмай, Кей жаман жан сақта...
Базардан боқша-боқша бөз келеді, Атқан оқ ажалдыға кез болады. Жамағат, құлақ салып сөз тыңдасаң, Азырақ Қабанбайдан сөз келеді. Шұбарым, арғымағым, жүлде алғаным, Арқа ауыл үлкен бауда күн шалғаным. Аузыма “а” дегенде тола түсіп, Сөзіне ер Қабанбай ұйғарғаным. Болғанда арғын, найман арысыңды, Қабекең алып берген намыс...
Әуелі сөз сөйлеймін Қабанбайдан, Атасыз адам пенде туар қайдан. Қайырдың мына заман заманы боп, Ұлысқа бодан болған арғын, найман. Шабарым, арғымағым, жүлде алғаным, Жолынан Арқа ауылдың күн шалғаным. Жиылса арғын, найман өңкей маңғаз, Сөз екен ер Қабанбай ұйғарғаны. Кей жаман аңырады сөз таба алмай, Шын жаман жан сақт...
Бісмілла сөз бастайын Қабанбайдан, Атасыз адам пенде туар қайдан?! Үш жүзге ұран болған ер Қабанбай, Шақырған әруағын бүкіл найман. Өтіпті сахабалар иманы көп, Кең сарай имандығы болады деп. Ер екен артық өткен шарапатлы, Сиынар білген адам «Қабанбай» деп. Ерлігі Қабанбайдың жаннан өткен, Сол кезде қырғыз екен кегі кет...
Сөйлейін бір хикая өткендерден, Артында аты қалған батыр ерден . Дерегім дәлелдейін тіл мен құлақ, Мен емес шежіре оқып көзбен көрген. Болмасын тағы менде мақтау-боқтау, Тек қана істеп кеткен істен тоқтау. Аяңды жақсы үйренбей жорға болу, Әуелі, атқа да ұят шоқырақтау. Естіген талай сөзді кәрі құлақ, Қылмайма естіген с...
Өтіпті біздің қазақ жақсы жайдан, Естіген тамаша етіп, қалар қайран. Қазақтың құба қалмақ заманында Сөйлейін қанжығалы Бөгенбайдан. Өтіпті қанжығалы қарт Бөгенбай, Мекені көшіп-қонған Шет қурайда-ай. Қазақ пен қалмақ атыс қылған кезде, Әкесі аруақ қонған ер Маянбай. Ерлікпен Бөгенбай да тартыпты күй, Сол күнде қанжығал...
Ал бір қисса бастайын, Құлағың сал, көпшілік. Мергенше атып тастайын, Тұрса тілден оқ шығып. Босқа алып қашпайын, Асау аттай осқырып. Тізгінді мықты ұстайын, Тыңдаушымды қош қылып. Ескі емес тым арғы, Екі жүз жыл шамасы. Өткен екен сандарлы, Қазақтың бір баласы. Өзі ханның ұлы екен, Әкесін жау өлтірген. Өмірі бір жыр е...
Атанған әділ болған әз Тәуке хан, Қырғызды қосып сұрап қазақпенен. Еліне әділетті хан болыпты Ешбір жан ренжімей өз халқынан. Болыпты әз Тәукенің үш баласы, Үлкені Әбілмәмбет төре ағасы. Кішісін Әбілқайыр деп атапты, Болыпты Сәмеке хан ортаншысы. Әз Тәуке өлгеннен соң ел бөлінді, Бұрығы үш жүзіне үш бөлінді. Әбілқайыр...
Уағында бақыты асқан Олжабайдың, Бақытын ашқан екен бiр құдайым. Орта жүздiң ордасы сол уақытта, Хан болған орта жүзге Абылайың. Олжабай мен Абылай арасында Бiр уақиға болыпты, тағы айтайын. Абылай хан болыпты заманында, Естiген бiлген есен-аманында. Хан болып орта жүзге тұтқа болып, Көндiрген, қалай айтса, амалына. Ал...
Үлгілі өткен Абылай қазақ ханы, Үш жүз түгел, алты алаш білген оны. Қазақ үшін рахаттан безіп кеткен, Алла әмірімен артықша туған жаны. Жан еді бұл қазақта қолы жеткен, Үш жүздің баласына еңбек еткен. Атасы Абылайдың қанішер боп, Хандық үшін өкпелеп ауып кеткен. Үргенішке жол тартып кеткен ауып, “Нағашым Қайып хан” деп...
Тарих – кәрі ақсақал келген көпке, Ол сізді таныстырар талай кепке. Өткен өмір өлшеулі, жақсы үлгіні Ғибрат қып әр іске сын бермекке. Талай іс өткен адам баласынан, Нелер бұзық, нелер қызық бас-басынан. Кейде сор, кейде бақты пенде басы, Тұрмыстың неше ағым таласынан. Адамзат кейде шатты, кейде мұңды, Соның бәрін істей...
Қалмақтың ханы еді Қалдан Серен, Қазақтар тартып алды барлық жерін. Ордасын Едірейдің Қалдан тігіп, Қазақтан қашты Қалдан күнді кейін. Қалмақтар қашқан төмен қойдай жосып, Мың ермен Қалдан Серен тұрған тосып. Абылай аңға шығып ұйқтап қапты, Абылай қапаланды қолға түсіп. Қызылтау оңтүстік жақ қақ қасында, Абылай қолға т...
Мен бір жырды жырлайын, Жырласам не деп жырлайын? Ертеде өткен Абылай Хан иемді жырлайын. Оныменен қоймайын, Оның атысқан жауын жырлайын, Қосқан малын жырлайын. Мінгенде аты кер еді, Есенғұл мен ер Сәдір, Қырғызда даңқы бір шыққан ер еді. Анау бір Сәдір аттанды, Аттанды да баптанды, Қазақ бір ойға түскенде Тыныш ұйықта...
Қазақтың әуелгі ханы Абылай хан, Сөйлейін өткен-кеткен мен солардан. Рақат қазақ үшін көрмей кеткен, Алланың әмірімен бір туған жан. Хан еді қазақтағы қолы жеткен, Үш жүздің баласына еңбек еткен. Әкесі Абылайдың Уәли еді, Өкпелеп хандық үшін ауып кеткен. Нағашы Ғайып ханға барған ауып, Тыныштыққа тұрып қалды сонда тауы...
Оғыз хан өзіне қараған елдің баршасының мұсылман болуын талап етті. Мұсылман болғандарын құрметтеп, болмағандарының өзін өлтіріп, бала-шағасын құл қылды. Ол кезде Қара ханға тәуелді елдерден басқа да жұрттар көп еді. Әрбір үлкен жұрттардың өз патшасы болар еді, кішірек елдер соған бағынып тұрар еді. Қара ханның қол аст...
Қазақтың ұлы ханы Абылай хан, Сөйлейін өткен-кеткен мен солардан. Рахаттан қазақ үшін безіп кеткен, Алланың әмірімен бір туған жан. Хан еді қазақтағы қолы жеткен, Үш жүздің баласына еңбек еткен. Атасы Абылайдың Уәлихан Өкпелеп хандық үшін ауып кеткен. Нағашысы Ғайыпханға барған ауып, Тыныштық тұрып қалды соңда тауып. У...
Қазіргі тұрғын жерім Алтай тауы, Адамға жақсы болар деннің сауы. Бұрынғы Қалдан, Абылай заманында Қалмақ, қазақ шабысқан елдің жауы. Екі ортада бос адам жүре алмаған, Басынан қалмақ, қазақ құралмаған. Мал басын бір біреудің тартып алып, Көңілі еш нәрседен тына алмаған. Жесір-жетім халықты шауып кетсе, Артынан бітім қыл...
Қазанғап, өлең десе төгіледі, Рухы еліктірді көңілдегі. Жолындай отарбаның көкірегім, Екпіні паровоздай көрінеді. Шырқасам ащы дауыс бірден тартып, Оралып ұшқан құс та келіп еді. Ардақты халқымның бір жүйрігі едім, Оңтүстік Алатаудың төріндегі. Сөйлегем мен жасымнан топты жара, Қанар қап өлеңім бар отты арба. Көрмеген...
Қызыл тілім, сөйлеші, Өнеріңді жасырма. Ғылым – өнер білмедім Нашарлықтан жасымда. Бір дарақтан үш бұтақ Өркендеп өскен басында. Қойдай үркіп, қояндай Секеңдеген уақытта, Тиянақ жоқ халықта, Он төртінші ғасырда. Ойға, қырға шұбырып, Әр түбекке тығылып, Таудың жүрген тасында. Ел аузында ертегі, Кітапқа бұрын жазылмай, Т...
Жарандар, үміт үзбе дүниеден, Софылар ақыреттің қамын жеген. Мекені Қызылжардың аржағында, Бар екен жалқы жігіт бір енеден. Аты екен ол жігіттің Сәтбек мырза, Көрген жан құрметіне болад риза. Ағалар, дүниеде мехнат көп, Кез болдым бір пәлеге, патша Құда. Көкшетау – Сәтбек мырза мекен жері, Дүниеде жалқы жігіт болған се...
Корпус метадерегінде қолданылатын атаулар мен баламаларды шолыңыз.
Мақалалар
Мақалалар, зерттеу нәтижелері
Бұл зерттеуде Шыңғыс Айтматов прозасындағы Жер-ана концептісінің семантикалық, мәдени және экологиялық категория ретінде қалыптасуы қарастырылады. Осы бағыттағы зерттеу олқылығын толықтыру мақсатында жұмыста жазушының төрт прозалық шығармасы талданады: «Плаха», «Қош бол, Гүлсары!», «Ақ кеме» және «Ғасырдан да ұзақ күн». Зерттеу барысында табиғат элементтері этикалық, эмоциялық немесе символдық мәнге ие болатын 37 үзіндіге сапалық концептуалды-семантикалық талдау жүргізілді. Үзінділерді іріктеу мәтіндерді мұқият оқу негізінде жүзеге асырылып, олар қайталанып отыратын лексикалық, метафоралық, баяндау сипатындағы және мәдени тұрғыдан мәнді белгілеріне қарай топтастырылды. Талдау нәтижесінде өзара байланысты төрт концептуалды модель анықталды: Жер-ана — өмір бастауы, аналық қамқоршы, моральдық бедел иесі және жады сақтаушы. Бұл модельдер Айтматов прозасындағы табиғаттың жай ғана оқиға өрбитін орта немесе поэтикалық бейне емес екенін көрсетеді. Керісінше, табиғат адам жауапкершілігі, мәдени сабақтастық, экологиялық осалдық және моральдық бағалау мәселелері көрініс табатын этикалық негіз қызметін атқарады. Зерттеу нәтижелері Айтматовтың көркемдік дүниетанымындағы Жер-ана концептісінің құрылымды концептуалды модель ретінде қызмет ететінін айқындау арқылы лингвомәдениеттану мен әдеби экокритика салаларына үлес қосады.
Гуманитарлық саланы цифрландыруды көздейтін мемлекетіміздің негізгі бағдарына сәйкес соңғы жылдары мәтіндік базалар құруға деген талпыныс артуда. Бұл шын мәнінде әлемдік маңызы бар қазіргі тенденциялар қатарында танылады. Корпустық ізденістердің, атап айтқанда, табиғи тілді модельдеу, тілдік алгоритмдер түзу, мәтін өңдеудің қазіргі лингвистиканың басым бағытына айналуы шынайы қажеттіліктерден туындап отыр. Бұл мақалада «Қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпусын әзірлеудің мәтінді ғылыми талдау және зерттеуге беретін мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың негізгі бағыттары мәтіндерді жинақтау, цифрлық ортаға енгізу, морфологиялық және семантикалық таңбалау, конкорданс құру және тілдік бірліктерді статистикалық талдау әдістерін қамтиды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қазақ фольклорын жаңа деңгейде зерделеуге, оның мәтіндік құрылымын заманауи әдіснама арқылы талдауға жол ашатын лингвистикалық корпус базасын қалыптастырудың теориялық негіздемесін ұсынып, тілдің бай қабаттарын ғылыми айналымға енгізуді көздеуінде. Негізгі нәтижелер ретінде қазақ фольклорлық мәтіндерінің корпустық моделі екшеліп, тілдік деректерді кешенді талдау мүмкіндіктері көрсетіледі. Бұл жұмыс корпус лингвистикасының теориясы мен практикасын ұлттық фольклорға бейімдеу арқылы қазақ тіл білімінде жаңа зерттеу кеңістігін ашады. Жүргізілген зерттеу фольклор мәтіндерінің тілдік табиғатын жан-жақты сипаттап, қазақ фольклортану ғылымына әдіснамалық үлес қосады.
Мақалада қазақ тілін құндылық бағдарлы оқытуда корпус деректерін қолданудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Құндылыққа бағдарланған білім беру тұлғаның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталатыны көрсетіледі. Зерттеуде қазақ тілінің ұлттық корпусы, А. Байтұрсынұлының қазақша-орысша параллель корпусы және фольклорлық мәтіндер корпусының материалдары негізінде ұлттық құндылықтарды білдіретін тілдік бірліктердің жиілігі мен қолданыс ерекшеліктері талданды. «Ар», «намыс», «сабыр», «мейірім», «жомарттық» сияқты концептілердің мәнмәтіндік сипаты KWIC әдісі арқылы анықталды. Нәтижесінде корпус деректеріне сүйене отырып, құндылықтық мазмұнды іріктеудің және оны оқу үдерісіне енгізудің үш сатылы моделі ұсынылды. Зерттеу корпусқа негізделген оқытудың қазақ тілін меңгертумен қатар білім алушылардың мәдени-аксиологиялық дүниетанымын дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді // «Тіл мен әдебиетті құндылық бағдарлы оқыту: тәжірибе, мәселелер және перспективалары» атты ғалымдар мен мұғалімдердің халықаралық ғылыми- практикалық конференциясы материалдарының жинағы. 2 томдық., 2-том. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2025..17-21 бб.
Бұл корпус қазақтың фолклорлық мұрасын цифрлық ортада сақтау, зерттеу және оқыту мақсатында құрылды
